Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет891/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   887   888   889   890   891   892   893   894   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
бара-мын  -  барам.

3) 


Етістіктің шартты райы  (-са,  -се) және же- 

дел өткен ш ақ (-ды,  -ді,  -ты,  -ті) тұлғалы түрлері 

шағындалған қосымшалар жалғану арқылы жікте- 

леді:  1 -жақ жекеше -м, көпше  -қ,  -к; 2-жақ анайы 

жекеше -ң,  көпш е -ңдар,  -ңдер,  сыпайы -ңыз,  -ңіз, 

көпш е  -ңыздар,  -ңіздер;  3-жақта  арнайы  жалғау 

жоқ.

Сөйлеу тілінде  -а,  -е,  -й тұлғалы  көсемшеге 



жалғанатын  1 -жақ жекеше жіктік жалғауы  (-мын, 

-мін)  -м   болы п,  3 -ж ақ ж іктік ж алғауы  -ды,  -ді, 

 болып,  -ған,  -ген,  -қан,  -қен тұлғалы есімшеге 

жалғанатын  1-жақ жекеше жіктік жалғауы (-мын, 



-м ін)-м  болып та айтылады: бара-мын,  келе-мін, 

сойлей-міндеут ң орнына бара-м, келе-м,  сөйлей- 

м  болып,  бара-ды, келе-ді, сөйлей-ділеутң орнына 

бара-т, келе-т, сөйлей-т болып, барған-мын, кел- 

ген-мін,  сойлеген-мін деудің орнына барға-м, кел- 

ге-м,  сөйлеге-м болып айтыла береді. Әрине, соң- 

ғы нұсқа толық әдеби форма болып саналмайды.

Сонымен бірге  1-жақжекеш е мәнде тілімізде 

-ман,  -м ен,  -бан,  -бен,  -пан,  -пен тұлғалы етіс- 

тіктер де  жиі  қолданылады .  Зерттеуш ілер  -ман, 



-мен,  -бан, -бен,  -пан,  -пен формасын ауыспалы осы 

(келер)  ш ақты қ (м а-й-м ы н, м е-й-м ін,  ба-й-мын, 



бе-й-мін, па-й-мын, пе-й-мін) болымсыз тұлғасы- 

ның  1-жақ түрінің қы сқарған  нұсқасы деп анық- 

тайды.  Ж ән е  әдеттегідей  салы сты рғанда  бұл 

тұлған ы ң   семантикасы нда  үзілді-кесілді  реңк 

бары,  ол тұлғаны ң өлең созде кобірек ұшырасуы 

стильдік мән  үстеп,  өлеңге батылдық, жігерлілік 

сипат беретіні де корсетіледі.

Ең алдымен, бұл - ауыспалы осы (келер) шақ 



-ма (-ба,  -па) -й,  -мын,  -ме (-бе,  -пе)-й-мін тұлға- 

сынан  емес,  есімшеден  болған  болжалды  келер 

ш ақты ң  ма-с-пын,  ме-с-пін,  бе-с-пін,  па-с-пын,



ЕТІСТІК

525

пв-с-пін деген  болымсыз тұлғасы нан  ықш амда- 

лып қалыптасқан. Сондықтан да бұл тұлға үзілді- 

кесілділік,  жігерлік реңк білдіреді,  я ғн и   мұндай 

мән осы тұлғаның ықшамдалғаннан  кейінгі  пай- 

да болған қасиеті емес, толық түріңде де бар ерек- 

шелігі:  бармаймын  -  бармаспын  -  барман.  Бар- 



маймын десе,  бару қим ы лы ны ң  бірінші  жақ та- 

рапы нан  десе,  м ақсатты қ,  үзілді-кесілділік мэн 

(кейде болжалдық  мән де болуы  мүмкін)  айқы н 

сезіледі.  Екінш іден,  -ман,  -мен,  -бан,  -бен,  -пан, 



-пен ф ормасының келер ш ақ есімше тұлғасынан 

ықш ам далғаны н -екөм екш і етістігінің қолданы- 

луы  да  (емен),  я ғн и ,  -е-мес-пін  бар  да  -е-м ей- 

м ін деген ж оқ екендігі де дәлелдеп тұр.  Үшінші, 

бұл тұлға көбіне өлең-жырларда, айтыста жиі кез- 

деседі.  С оны м ен  бірге  бұл  тұлғалы  етістік  орта 

ғасырлық кезеңдегі жазба әдебиетгер тілінде (мы- 

салы, “Мухаббат-наме”,  “ Гүлстан бит-түрки” т.б.) 

де  қолданылып  оты рған:  Тэнім  барынга  сенден 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   887   888   889   890   891   892   893   894   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет