Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет860/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   856   857   858   859   860   861   862   863   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
7.2.5.  Шақ категориясы

Қимыл  -  іс-әрекеттің сөйлеп тұрған  сәтпен 

байланысты болып  өткендігін,  бірақ болатынын 

білдіріп,  белгілі жолдармен жасалатын етістіктің 

фамматикалық категориясы шақ категориясы деп 

аталады.


Сөйлеп тұрған сәтпен байланысты қимылдың 

мезгілі,  ш ақты қ мағынасы мынадай болады:

1)  үнемі  қайталаны п, дағды ға  ай н ал ған   іс- 

қимыл, сөйлеп тұрған кезде болып жатқан қимыл, 

іс-әрекет.

2) сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып  кеткен 

қимыл,  іс-әрекет.

3)  сөйлеп  тұрған  кезде  әлі  болмаған,  бірақ 

кейін болуға тиісті қимыл-іс-әрекеттер.  М ысалы,

Өнер, білім бар жұрттар

тастан ся/?дйсалғызды (Алтынсарин).

Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,

М а сат ы дайщ лпырар жердің жүзі (Абай).

Енді бүгін қарасам,

Айналам   бақыт кең жатыр.

Бірімен-бірі туысқан,

Қол  ұст асқан  ел  жатыр  (Ж ам б ы л ).  Бұл 

сөйлемдердегі қалмайды,  құлпырар, жатыр етіс- 

тіктері  мезгіл  (ш ақ)  м ағы насы н  білдіруі  жағЪі- 

нан  бірдей емес. Салғызды деген салғызу қим ы - 

лы ны ң  сөйлеп  тұрған  сәттен  бұрын  болып  кет- 

кенін  білдірсе,  қалмайды,  құлпырар  етістіктері 

қалмау, құлпыру қимылдарының әлі болмағанын, 

сөйлеп  тұрған  сәттен  кейін  болатыны н,  ал жа- 



тыр  етістігі  бұл  қимылдың  сөйлеп  тұрған   сәтте 

болып оты рғаны н  білдіріп тұр.

М ерзімдік  мәнді  білдіретін  сөздердің  бәрі 

бірдей  ш ақ  м әнін  білдіре  бермейді.  М ы салы , 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   856   857   858   859   860   861   862   863   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет