Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-ң жіктік ж алғауы ны ң орны на -й



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет859/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   855   856   857   858   859   860   861   862   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ң жіктік ж алғауы ны ң орны на -й тұлғасы айты- 

лады


мен барса-м-ш ы 

біз барса-қ-ш ы

сен барса-ң-ш ы, барса-й-ш ы   сендер барса-ңцар-

шы

сіз барса-ңыз-ш ы 



сіздер барса-ңыз

дар-шы


ол барса-шы 

олар барса-шы

Мұндайда етістік таза шартгылық мәннен гөрі 

ниет,  тілек шартты  мәнді білдіреді.

Ш артты  райлы  етістік  игі  еді  сөздерімен 

тіркесіп,  қалау  рай  да  жасайды:  бар-са  игі  еді, 



жолық-са-м  игі  еді  т.б.  Болжамды  сияқты   мо- 

дальды реңкті білдіріп,  шартты райлы етістік ке- 

рек сөзімен де тіркесіп  қолданылады: айт-са ке- 

рек,  конбе-се керек т.б.

Бұларды ң  б арлы ғы нда  да  шартты  райлы 

етістік  жіктеліп  келеді  де,  көмекш і  сөз  сөйлем 

баяндауышын тиянақты етіп отырады.



Қалау рай  -  сөйлеуш інің  қим ы л-іс-әрекетті 

орындауға я орындамауға қалау, тілек,  ниет,  ын- 

тасын білдіріп, белгілі жолдармен жасалатын рай 

категориясының бір түрі. Қалау рай бірнеше жол- 

мен жасалады.  Негізгі етістіктерге -ғы,  -гі,  -қы, 

-кі  қосы м ш алары   ж алғаны п,  тәуелденіп  барып 

тәуелдік  жалғауы  арқылы  жіктеліп,  я ғ н и   ж ақ- 

ты қ,  ж екеш елік-көптік  мән  үстеліп,  оған  кел, 

келді,  келеді көмекші етістігі тіркесіп жасалады.

Жіктелуі:

М енің  о қ ы -ғы -м   келді,  келеді  Біздің  оқы - 

ғы -м ы з келді,  келеді

С енің  о қ ы -ғы -ң   келді,  келеді 

Сендердің 

оқ ы -ғы -л а р ы ң  

келді,  келеді

Сіздің  о қ ы -ғы -ң ы з  келді,  келеді  Сіздердің 

оқы -ғы -лары ң ы з келді,  келеді

О ны ң  о қ ы -ғы -с ы   келді,  келеді 

Олардың 


о қы -ғы -сы  келді,  келеді

Сөйтіп,  бұл  тұлғалы   қалау  рай  етістік  син- 

таксистік сипаты жағынан жақсыз сөйлемнің ба- 

яндауыш ы қызметін атқарады.

Кейде  сөйлемде  қалау  рай  конструкциялы 

тіркестің ілік септігіндегі сөздің септік жалғауы 

түсіп қалып та жұмсалады, бірақ ілік септік тұлға- 

сындағы сөз логикалық субъекті болғанмен, ф ам - 

м атикалы қ субъект болып таныла алмайды.  Бұл

-  ауызекі сөйлеу тілдің әсері болу керек.

С он д ай -ақ етістік түбіріне -ғай,  -гей,  -қай, 

-кей  қосы м ш асы ны ң  үстелуі  арқылы  және  осы 

тұ л ғаға  еді  көмекш і  етістігі тіркесу  арқылы  не- 

месе  шартты  рай  тұлғалы  етістікке  игі,  екен 

сөздерінің тіркесуі  арқылы да тілек мәнді  қалау 

рай жасалады. Жіктелуі:

М ен  бар-ғай -м ы н ,  бар-ғай  едім,  барсам  игі 

еді,  көрсем екен

С ен  бар-ғай -сы ң ,  б ар-ғай  едің,  барсаң  игі 

еді,  көрсең екен

Сіз бар-ғай-сы з, бар-ғай едіңіз, барсаңыз игі 

еді,  көрсе-ңіз екен

Ол барғай,  бар-ғай еді,  барса игі екен,  көрсе 

екен.

Біз бар-ғай-мы з, бар-ғай едік, барсаң игі еді, 



көрсек екен

Сендер бар-ғай-сыңцар, бар-ғай едіңдер, бар- 

саңдар игі еді,  көрсе-ңдер екен

Сіздер  бар-ғай-сы здар,  бар-ғай   едіңіздер, 

барсаңыздар игі еді,  көрсе-іңіздер екен

Олар бар-ғай, бар-ғай еді, барса игі еді, көрсе 

екен.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   855   856   857   858   859   860   861   862   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет