Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет855/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   851   852   853   854   855   856   857   858   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
жүре  бер,  аздан  соң  ж ауабын  өзім   берейін 

(Әбішев).  Тоңғандарың  мына  тұс-тұсыңдағы 



ауылдарға барып, жылынып қайтыңдар (Әуезов).

Ал  3-жақта бұйры қты қ м ағы н а солғы ндап, 

тілек  (бұйры қ  пен  тілек),  өтініш  (бұйры қ  пен 

өтініш )  мәні  байқалы п  отырады.  Тілегім  бақыт 



тап  та,  өмірлі  бол,  Қорлықпен  ағармасын  қара 

іиашың (Аманжолов). Шөл дала сусын ішсін,  шөлі 

қансын.  А лм а  өссін,  гүл  бақшасы жапырақ жар- 

сын.  Сайрандап адам ұлы кең дұниеде,  Бұлбұл құс 

бойы балқып, әнге салсын (Жамбыл).

І-ж ақта  бұйры қты қ  м ағы надан  гөрі  ниет, 

тілек мәні басым болады,  өйткені сөйлеуші өзіне 

өзі бұйырмайды,  бұйрық бермейді.  С оған  қарап

І-ж ақты ,  кейде  тіпті  3-жақты  да,  бұйры қ  рай 

шеңберінен шығару керек деген де пікір жоқ емес. 



Сөйле  десең,  сөйлейін  сөз  келгенде...  Үйректі  де 

ұстапзиіътлъ,,  - деді (Алтынсарип). Алдымда тол- 

ған мақсат,  толған таңдау, Алайын мынасын ба, 

анасын ба?

Сөз жоқ,  бұйрықтық мағы наны білдіруде  II- 

жақ пен  және  III жақтардың арасында айырма- 

шылық бар екені  көрінеді.

Бұйрық райдың  құрамында бұйры қты қ ма- 

ғынадан  горі  ниет, тілек мәнді білдіретін бірінші 

және үшінші жақ гіен олардың  көрсеткіштері бо-

луы  бұйры қ  райдың  түрлену  парадигмасына, 

тұлғалықж үйесіне байланысты.  М ағыналарында 

бұйрықты білдіруде өзгеш елік болса да,  бұйрық 

райдың  жіктелу жүйесі,  яғн и   1-2-3  ж ақта және 

жекеше-көпше түрлену бір парадигмалық жүйенің 

көрсеткіші болып табылады. Жіктелу үлгісі:

Мен бар-айын,  кел-ейін, сөйле-йін.  Біз бар- 

айық,  кел-ейік,  сөйле-йік.

Сен  бар-,  кел-,  сөйле-.  Сендер  бар-ы ңдар, 

кел-іңдер, сөйле-ңдер.

Сіз бар-ыңыз, кел-іңіз, сөйле-іңіз.  Сіздер бар- 

ыңыздар, кел-іңіздер, сөйле-ңіздер.

Ол  бар-сы н,  кел-сін,  сойле-сін.  Олар  бар- 

сын,  кел-сін, сөйле-сін.

Жіктелу үлгісінен  көрінетіндей, бұйрық рай- 

дың  І-ж ағы нда жекеш е -айын,  -ейін,  -йын,  -йін, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   851   852   853   854   855   856   857   858   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет