Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет854/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   850   851   852   853   854   855   856   857   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
    Навигация по данной странице:
  • Тыңда
-ғіш тет.б.)  сөзжасамдық  қасиеті  немесе лекси- 

ка-грам м атикалы қ сипаты  бар,  етістік түбірінің 

ф ам матикалы қ сипатына (2-жақ жекеше бұйрық 

рай тұлғасымен сәйкес келуі, тікелей жіктелмеуі, 

сол  тұлғасында  қолданыла  алмауы)  сай  келеді, 

үшіншіден, негізгі етістік пен модаль сөздің комекші 

мәнде тіркесуі етістік табиғатында таза фаммати- 

калы қ  категория  емес,  лексика-грамматикалық 

құбылыс ретінде жеке қаралуы тиіс.  Өйткені соң- 

ғы  үлгінің  таза  морфологиялық  сипатынан  гөрі 

семантикалық-мағыналық, синтаксистік-қатынас- 

ты қ,  қызметтік мәні басым болып отырады және 

ол  модаль сөздердің  көпшілігі  осы  мәнде  -  қыз- 

метте  есім  сөздермен  тіркесіп  келіп  те  сөйлемді 

аяқтап,  предикат  қызметін  атқарып,  ойдың  мо- 

дальды ғын да білдіріп тұрады.  Сондықтан  кейде 

модальдылықты екі түрге бөліп, рай арқылы мо- 

дальдылықтың  берілуі  объективті  модальдылық 

деп, арнаулы жеке сөздер арқылы берілуі субъек- 

тивті модальдылық деп те көрсетіліп жүр.

Негізінен алғанда, рай категориясының ашық 

рай,  бұйрық рай,  шартты рай,  қалау рай сияқты 

төрт түрі  көрсетіліп жүр.

Ашық  рай  -  қимыл,  іс-әрекет  үш  ш ақтың 

(осы шақ,  келер шақ,  өткен шақ) бірін білдіретін 

рай түрі. Демек, аш ық райдың басты семантика-



ЕТІСТІК

513

лы қ ерекшелігі  -  қимыл,  іс-әрекеттің объективті 

ш ы нды ққа  қатысты  болу-болмауының  сөйлеп 

тұрған сәтпен (шақпен) байланысты өтіп кеткенін, 

отіп жатқаны н,  әлі өтпегенін,  бірақ өтетін  сипа- 

тын  білдіру,  сөйтіп,  аш ы қ  рай,  бір  ж ағы нан, 

етістіктің  рай  категориясы ны ң  бір  түрі  болса, 

екінші жағынан,  бір өзі етістіктің ш ақ категория- 

сын құрайды.  Осыған байланысты райдың басқа 

түрлерінен  айы рм аш ы лы ғы   тікелей  аш ы қ  рай 

ж асайтын арнайы  қосымш алары ж оқ болып  ке- 

леді.  Д ем ек,  ш ақ  категориясы дегеніміз,  екінші 

ж ағы нан,  аш ы қ  рай  екен  де,  енді  оны ң  (аш ы қ 

райдың) сипаты шақ категориясы мен оның түрлері 

шеңберінде қарастырылады.

Бұйрық рай сөйлеушінің тыңдаушыға немесе 

тыңдаушы  арқылы бөгде біреуге  (3-жаққа)  қара- 

тылып, бұйрық, сұрай айтылатын, өзіне (1-жаққа) 

байланысты қимылға, іс-әрекетке қозғау салу, ниет 

мәнін білдіріп, белгілі қосымшалар жүйесі арқы- 

лы  берілетін  рай  түрі  болып  табылады.  Бұйрық 

райдың басты мәні - бұйрықтық мағына.  Бұйрық- 

тық мағына негізінен алғанда 2-жаққа байланыс- 

ты болып отырады: Тыңда, дала, Жамбылды (Жам- 

был).  Ғылым  таппай  мақтанба  (Абай).  Енді  сен 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   850   851   852   853   854   855   856   857   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет