Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет852/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   848   849   850   851   852   853   854   855   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ды,  бер-ме-п  еді ж әне  айтып  ж үр-м е,  сөйлеп  - 

қой-ма, беріп жібер-ме т.б.  Әрине,  бұлар қимыл, 

іс-әрекеттің болымсыздық мәнін біпдірумен бірге 

негізгі немесе комекші етістікке жалғануда белгілі 

стильдік  мән  білдіреді,  стильдік  ж үк  атқарады, 

егер болымсыздық форма екі етістікке (әрі негізгі, 

әрі  көмекш і) де ж алғанса,  онда ол болымдылық 

мән  білдіреді,  онда да  әдеттегі  болымды лы қтан 

өзгеше  ерекш е  стильдік  бояу  болады:  айтпа-й 



қойма-ды, жаз-ба-й отыр-ма-ды, сұра-ма-й кет- 

пе-ді т.б.

7.2.4.  Рай категориясы

Сөйлеушінің қимыл, іс-әрекетке көзқарасын, 

қим ы лды ң,  іс-әрекеттің  ш ы нды ққа,  болмы сқа 

қаты сы н,  модальдық  мәнін  білдіріп,  белгілі  па- 

радигмалық тұлғалар жүйесінен тұратын етістіктің 

грамматикалық категориясы рай  категориясы деп 

аталады.

Белгілі  қим ы л,  іс-әрекеттің  белгілі  субъекті 

тарапынан  іске  асу-аспауы ,  қим ы лды ң,  іс-әре- 

кеттің болу-болмауына сөйлеушінің  козқарасы, 

пікірі, бағасы, анықтығы, ақиқаттығы, күдіктілігі, 

күмәнділігі,  болж амды лы ғы ,  ж орамалдылығы , 

орындалу ниеттілігі, шарттылығы т.б. тілек,  қалау, 

бұйрық  мәндері т.б.  қатар  көрініп  отырады.  Рай 

категориясы  етістіктің  м одальдылық  м әнінің 

б ір д е н -б ір   г р а м м а т и к а л ы қ   к а т е г о р и я л ы қ  

көрсеткіші  бола  тұрса  да,  етістіктің  барша  мо- 

дальдылық  мэнін  толы қ  қамти  алмайды.  Оның 

үстіне  сөйлем  модальдығы  тағы  бар.  Ол  да рай

к а т е г о р и я с ы м е н   б а й л а н ы ст ы   б о л ғ а н ы м е н , 

етістіктің рай категориясының шеңберіне сия бер- 

мейді.  Мысалы, адам-су, білгіш-сіну, жетім-сіреу, 

білген-су, жүр-іңкіреу,  кел-гіштеу сияқты сөздер 

қим ы л,  іс-эрекетті  білдіретін  етістік  қана  емес, 

соны м ен  бірге  -сы,  -сі,  -сын,  -сін,  -сыра,  -сіре, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   848   849   850   851   852   853   854   855   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет