Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


тыл-айтыс-айтқыз-айтқыздыр,  сойле-сойлем-



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет837/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   833   834   835   836   837   838   839   840   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
тыл-айтыс-айтқыз-айтқыздыр,  сойле-сойлем- 

сойлес-сойлет-сойлеткіз,  шегеле-шегелес-шеге- 

лет-шегелеткіз т.б. етістіктерде етіс ж ұрнақтары  

жаңа сөз тудырмайды,  етістік түбір біддіретін се- 

мантикасын өзгертіп жібермей лексикалы қ және 

жалпы ф ам м атикалы қ мағынасы сақталып қала- 

ды ,  тек  сабақты лы қ-салтты лы қ  мәні  өзгеріп, 

сөйлемде субъект пен объект арасы ндағы   қаты - 

насы  ауысуы  мүмкін:  оқы  етістігінен  ж асалған 

кітап  оқылды дегенде  тура  объект  (кітап)  грам- 

матикалық бастауышқа айналып, тура объект ке- 

рек  етілмей  қолданы лса,  ол  бізге  кітап  оқытты 

(оқытқызды)  деген  оқу  қим ы лы ны ң  иесі,  іске 

асырушысы ол болып тұр да, бірақ ол сол қимылды 

(оқу әрекетін) тікелей өзі атқармай  екінш і  біреу 

(субъект)  арқы лы   іске  асырып  отыр,  я ғ н и   оқу 

қимылын тікелей жүзеге асырушы - біз, ол қимыл, 

іс-әрекетті тікелей орындаушы субъект,  агенс деп 

аталады, бірақ фамматикалы қ бастауыш (субъект) 

емес,  грамм атикалы қ  ж анама  объект  мәні  мен 

қызметіңде  қолданы лған.  С ондай -ақоқуетістігі 

(оқытты) тура объектіні міндетті түрде талап етіп 

отырады  (кітап-ты):  ол  жуынды  дегенде  жуу 

қим ы лы н іске асырушы субъект (ол) сол  қим ы л- 

ды өзіне бағытгайды, сөйтіп,  қимыл,  іс-әрекеттің 

субъектісі белгілі дәрежеде объектісі де мәні  мен 

қызметінде жұмсалады, бірақ ол  ф ам м ати калы қ 

субъект  болып  қала  береді;  ол  екеуі  бір-бірімен 

хат  жазысады  дегенде  қим ы л,  іс-әрекетгің  бір 

ғана субъекті тарапынан емес  (іс-әрекетті орын- 

даушы біреу емес), бірнеше екенін білдіреді.шұл 

сияқты   етістік  түбірге  етіс  қосы м ш алары   жал- 

ған ған н ан   кейін  пайда болатын  м ағы налар мен 

синтаксистік қарым-қатынастар, негізінен алғанда, 

етістік түбірдің жалпы  грамм атикалы қ м ағы н а- 

сын өзгертпейді, тек сабақгылық-салттылық мәнін 

ғана өзгертуі мүмкін.

С о н д а й -ақ   етіс  тұл ғал ар ы н ы ң   тіліміздегі 

етістік  атаулының  бәріне  я  белгілі  бір  тобы на 

(ы ры қсы з ж әне  өздік етіс  қосы м ш алары  тек са- 

бақты етістіктерге жалғануы) жалғана алуы, яғн и   ( 

әмбебап  қасиеті,  сөйтіп  барып  грамм атикалы қ  | 

абстракция  ж асай  алуы,  ө н ім д іл ік -ө н ім сізд ік ,! 

құн арлы қ-құнарсы зды қ  сипаты ны ң  болмауы,/ 

соның арқасында қосымшалары жалғанған жердің 

бәрінде жаңа сөз тудыру қатарын  құрай  алмауы 

етіс қосымш аларын сөзжасам  қосымшаларының 

қатарына қосуға болмайтындығын  көрсетеді. Ал 

кейбір етістіктің құрамында  келіп,  жаңа туыңды 

түбір, демек негізгі түбірден өзгеше жаңа лекси- 

калы қ  м ағы на  білдіретін  ж оғары да  көрсетілген

тәрізді сөздердің [қыз]  айттыру,  [таң]  асыру,  [бір 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   833   834   835   836   837   838   839   840   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет