Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


с а -м ,  бар-ғы-ң  келеді;  бар-сын,  бар-ған-мын



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет817/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   813   814   815   816   817   818   819   820   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
с а -м ,  бар-ғы-ң  келеді;  бар-сын,  бар-ған-мын, 

бар-ып-ты  сияқты   етістік  ф ормалары нда  бару 

қим ы лды   еш бір  озгеріске  түспей,  о ған   тек  сол 

қимылдың болуында шартгылық, қалау, ниетгілік, 

бұйры қ-тілек,  откен ш ақты қ мәндер сияқты  мо- 

дальды қ үстелген.

С ойтіп,  етістіктің  грамматикалық  катего- 



рияларын лексика-грамматикалық  (салт-сабақ- 

ты етістік, етіс,  күшейтпелі етістік немесе  корініс, 

болымсыз етістік категориялары) және таза ф а м - 

м атикалы қ (рай,  ш ақ, ж ақ немесе жіктелу) кате- 



гориялары деп екіге боліп қараған жон,  өйткені 

рай,  ш ақ  категориялары  етістіктің  м ағы н алы қ 

ж ағы н ан   оны   езгеріске түсірмейтін ғана тұлға- 

сы  емес,  сонымен  бірге  етістікті басқа создермен 

байланысқа түсіруге дәнекер болып, жіктеліп, сөйлем 

ішінде қолдануға негіз болатын тұлғалары.

Б ірақ  бұл  категорияларды ң  іш іне  есімш е, 

көсемш е, тұйы қ етістік немесе  қимыл атауы ен- 

бей  қалады.  Өйткені бұлар етістіктің  граммати- 

калы қ  категориялары  емес,  ерекш е  түрлері  бо- 

лы п табылады.

Тұйы қ етістіктің немесе қимыл атауының оз 

мәніне сай етістіктің грамматикалық категория- 

сы  бола алмайты нын  көру қиы н  емес.  Ең алды- 

мен,  тұйы қ  етістік  (қимыл  атауы)  жалпы  грам- 

м атикалы қ ж ағы нан қимылды  емес,  қимылдың 

атын,  атауын білдіреді, сойтіп,  ол семантикалық 

сипаты етістікке емес,  зат есімге ж ақы н.  Тұйы қ

етістік етістіктің  негізгі ж әне туынды түбірлері- 

не, сондай-ақ етістіктің лексика-ф ам м атикалы қ 

категориялары  (етіс,  күшейтпелі етістік,  болым- 

сыз етістік) тұлғалары ны ң үстіне  -у қосымшасы 

жалғану арқылы жасалады. Бірақ бұл жұрнақ рай, 

шақ  (есімш е,  косемше)  тұлғалары ны ң  үстіне 

жалғанбайды.  Бұл қасиет, екінші жағынан, тұйық 

етістіктің  (қимыл атауының)  ф ам м атикалы қ си- 

паты нан  да  ай қы н   корінеді:  ол  (тұйық  етістік) 

зат есімдерше  коптеледі,  тәуелденеді,  септеледі, 

соны ң арқасы нда  зат есім  сияқты   синтаксистік 

қы змет атқарады,  бірақ етістікке тән модальды- 

лы қ (рай), ш ақты қ м ағы на білдіре алмайды және 

жіктелмейді,  етістікке  тән  синтаксистік қы змет 

те атқармайды.  Бірақ тұйы қ етістік озі ж асалған 

түбір немесе етістіктің лексика-грам м атикалы қ 

тұлғасын білдіретін  салтты лы қ-сабақтылы қ ма- 

ғы н аға  еш  озгеріс  енгізбей,  сол  мәнінде  сақта- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   813   814   815   816   817   818   819   820   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет