Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет816/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   812   813   814   815   816   817   818   819   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
(отыр,  түр,  жүр,  жатыр)  тікелей  жіктеле  алуы- 

ның сыры ерекше, бұлар тарихи ж ағы нан негізгі 

түбірлер  емес,  отыр  -  ол түрүр,  түр  -  түрүр,  жа- 

тыр  - жатырүр, жүр  - жүрүрдегеннен қалыптас- 

қан да,  қосы м ш алар түбірге  сіңісіп  кетсе де,  не 

түсіп  қалса да  олардың  грамм атикалы қ  сипаты 

(жіктелу  қасиеті)  сақталып  қалған.  Бұл  етістік- 

тердің осы  қасиеті олардың  3-ж ақтаол  отыр,  ол 

түр,  ол  жатыр,  ол  жүр  болып,  ұқсас  тұлғалы қ 

түрде  қолданылуынан да  көрінеді  ж әне  тікелей 

осы  шақ көрсеткіші болуы да соған байланысты. 

Ол тұлғалар түбір білдіретін  м ағы наға әсері бол- 

ғанды қтан  да,  сөз  тудыру  сипаты на  ж ақы н  не- 

месе сөзжасам қасиеті байқалы п  отырады.  М ы- 

салы,  етістіктің салттылық-сабақтылық қасиетін 

кейбір ғалымдар етістік түбірлерінің омоним  не- 

месе  полисем иялы қ  сипаты ны ң  межесі,  крите- 

рийі ретінде де  ұсынуы  етіс,  күш ейтпелі  етістік 

(немесе көрініс) тұлғаларын жаңа мағы налы сөз 

тудыратын (сөзжасам) жұрнақтары деп тануы бұл 

пікірді бірден-бір шешілген,  қалыптасқан деп та- 

ны м асақ  та,  бұларда  грамм атикалы қ  сипатпен 

бірге тұлғаларында парадигмалық түрлену жүйесі 

болумен бірге лексикалы қ (сөзж асамдық) сипат 

та  бар  екенін  көрсетеді.  С онды қтан  бұларды 

етістіктің лексика-фамматикалық катеюриясы деп 

қарау жөн.

Болымсы з  етістік  көрсеткіш і  сырт тұлғасы 

ж ағы нан етіс,  күшейтпелі етістік қосымш алары 

сияқты түбірдің ф ам м атикалы қ ерекшеліктеріне 

сәйкес келеді,  бұлардың грамматикалық сипаты 

бір-біріне жақын,  2-жақ бұйрық раймен сәйкес, 

тікелей жіктелмейді. Семантикалық ж ағынан бо- 

лымсыз етістік тұлғасы түбір білдіретін  мағына- 

ға өзгеріс ендіреді, я ғн и  түбір білдіретін  қимыл-



502

М О Р Ф О Л О Г И Я

дың болуын емес,  керісінше болмауын көрсетеді, 

сөйтіп,  тікелей түбір сем антикасы на әсер  етеді, 

ал,  рай,  ш ақ  (есімш е,  көсемш е), ж ақ тұлғалары  

түбір  сем антикасы на  (м ағы насы на)  еш бір  әсер 

етпей, тіке соны ң  үстіне  қосы м ш а мән  (грамма- 

тикалы қ м ағы на)  үстейді.  М іне, осындай лекси- 

ка-сем антикалы қ және  грамматикалық сипатта- 

ры ж ағы нан болымсыз етістік тұлғасы рай,  ш ақ, 

есімше,  көсемше тұлғаларынан гөрі етіс,  күшейт- 

пелі  етістік тұлғалары на ж ақы н  болғанды қтан, 

оны   (болы мсы з  етістікті) да  етістіктің лекси ка- 

ф ам матикалы қ категориясы қатарына жатқызған 

дұрыс.

Е кінш іден,  етістік  түбірінен,  бір  ж ағы н ан , 



ф ам м ати калы қ сипаты өзгеше, екінші ж ағы нан, 

оның семантикасына (мағынасына) ешбір озгеріс 

енгізбей, соның (сол түбір білдіретін және қосым- 

ш асы бар болса, лексика-ф ам м атикалы қ катего- 

рияны ң білдіретін  мағы насы ның)  үстіне қосым- 

ша  грам м атикалы қ  қана  м ағы н а  үстейтін  ж әне 

тікелей жіктеле алатын  рай,  ш ақ  сияқты   тұлға- 

лар ж үйесінің ж иы нты ғы  етістіктің таза грамма- 

тикалы қ категориясы деп аталады.  Мысалы, бар- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   812   813   814   815   816   817   818   819   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет