Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


жүргіз-іңкіре-ме-се-к,  сойле-т-кіз-бей-міз,  айт-



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет814/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   810   811   812   813   814   815   816   817   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
жүргіз-іңкіре-ме-се-к,  сойле-т-кіз-бей-міз,  айт- 

ыл-ыңқыра-ма-йтынт.б.  Әрине,  рай,  ш ақ,  есім- 

ше,  көсемше тұлғалары  етістік түбірге тікелей де 

жалғана алады: кел-ген, кел-се-к, кел-е-мін, кел- 

іп-ті,  кел-ер  т.б.  С о н д ай -ақ  етіс,  күш сйтпелі 

етістік, болымсыз етістіктұлғалары бірінің үстіне 

екіншісі  қосыла берсе,  рай,  ш ақ,  есімше,  көсем- 

ше  тұлғалары  олай  бірінен  соң  екінш ісі  қосы л- 

май,  етістікке  оларды ң  біреуі  ғана  жалғанады: 

сөйле-т-кіз-бей-мін немесе сойле-т-кіз-бе-п-пін 

немесе сойле-т-кіз-бе-ген-мін  немесе сойле-г-кіз- 



бе-се-м   т.б.  Б ұны ң озі  етістіктің  басқа тұлғала- 

рына қарағанда, рай, шақ, есімше, косемше тұлға- 

лары  грамматикалық сипаты ж ағынан  қатарлас, 

реттес,  мәндес,  қы зметтері  ж ақы н,  ы ңғайлас 

екендігін  көрсетеді.  Бұл  сияқты   ерекш еліктер 

етістік формаларының білдіретін  мағы налы қ си- 

патынан да байқалады.

Етістіктің  салтты лы қ және  сабақты лы қ си- 

паты  оның жалпы  ф ам м атикалы қ семантикасы- 

на,  я ғн и   тура объектіні  қажет ету-етпеуіне  бай- 

ланысты  екені  белгілі.  С алтты лы қ-сабақты лы қ 

мәнді  көрсетерлік етістіктің арнайы  ф ам м атика- 

лық (парадигмалық) формалары жоқ. Етіс жұрнақ- 

т а р ы н ы ң   к ө п ш іл ігі  с а л т т ы л ы қ -с а б а қ т ы л ы қ  

мәнмен, я ғн и   өзгелік етіс сабақтылықпен,  оздік 

етіс  пен  ыры қсыз етіс салт етістікпен  байланыс- 

ты, бірақ бұл  қасиет  оны ң бірден-бір  ф ам м ати - 

калық корсеткіші емес.  Салттылық-сабақтылық 

мән етістіктің грамматикалық мағынасы арқылы 

түсініліп, сөйлеу процесінде тура толықтауышты 

(тура  объектіні)  меңгеру-меңгермеу сипаты  не- 

гізінде  көрінеді.  Сойтіп,  бұл  құбылыс етістіктің 

таза ф ам м атикалы қ сипаты емес, әрі тікелей  се- 

мантикалық, әрі синтаксистік-қатынастық қаси- 

еттерінің  көрінісі  болып  табылады.  С онды қтан 

салттылық-сабақтылық сипатгы (фамматикалық 

ерекшелікті) етістіктің лексика-грам м атикалы қ 

категориясы деп таны ған жон.

Рас,  қазақ тіл  білімінде етістік категорияла- 

рын осындай ерекшеліктеріне қарап, бірнеше топ- 

қа бөлу тәжірибесі  бар.  Педучилищеге арналған 

оқулықта етістікті лексика-семантикалық катего- 

риялар (көсемше, есімше, болымды және болым-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   810   811   812   813   814   815   816   817   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет