Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


Етістіктің  түбір  тұлғасы  қимылды,  іс-әре-



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет804/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   800   801   802   803   804   805   806   807   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Етістіктің  түбір  тұлғасы  қимылды,  іс-әре- 

кетті,  процесті  т.б.  білдіреді және ол  -  етістіктің 

жеке сөз табы ретіндегі жеке тұрғандағы семан- 

тикалық  белгісі,  негізгі жалпы  грамматикалық 

м ағы насы ,  ал  бұйрық  райдың  2-ж ағы   сол 

етістіктің  сойлеу  процесінде  басқа  создермен 

қарым-қатынасқа түсудің нәтижесінде пайда бо- 

латын,  грамматикалық  нолдік  форма  арқылы 

корінетін түрлену мағынасы,  яғни категориялық 

грамматикалық  мағынасы  болып табылады.

Ал  енді  қазақ тілінде  бұйры қ райды ң  2-ж ақ 

анайы түрінің сырт тұлғасы әуелден-ақ етістіктің 

түбір тұлғасымен  бірдей болған ба? деген  заңды 

сұрақ туады.  О ған жауап беру үшін бұйрық рай- 

ды ң ж аққа қарай жіктелу ретін еске түсірейік.

Жекеше

Копше


мен бар-айын, кел-ейін 

біз бар-айы қ,  кел-ейік 

сен  бар-,  кел  - 

сендер бар-ыңдар,  кел-

іңдер

сіз бар-ы ңы з,  кел-іңіз 



с ізд е р   б а р -ы ң ы з д а р ,

кел-іңіздер

ол бар-сын,  кел-сін 

олар бар-сын,  кел-сін

Әриие,  1  және  3-жақтарда  бұйры қты қ  ма- 

ғы на 2-жақтағыдай емес.  Ол түсінікті де, өйткені 

адам  өзіне-озі  (1-ж ақ)  немесе  көрінбеген  бөгде 

біреуге  (3-ж ақ)  тыңдап  оты рған  адам ға  (2-жақ) 

қараты лған сияқты толы қ мәнде бұйыра алмай- 

ды.  Сол  ерекш елігіне  ж әне  1  мен  3-ж ақты ң 

қ о сы м ш а тұ л ға с ы н а   қ арап ,  кей бір  ғалы м дар, 

1  және 3-жақтарды бұйрық рай жүйесінен бөліп 

қарау  керек деген де  пікір  айтқан.  Бірақ  бұлар- 

дың ондай  м ағы на ерекшеліктері оларды бөлек- 

бөлек грамматикалық категорияны ң я  парадиг- 

маның корсеткіші деуге  негіз бола алмайды.

Осы жүйедегі 2-жақтың жекеше, сыпайы түрі 

мен 2-жақтың көпше анайы және сыпайы түрінің 

тұлғаларына назар аударайық.  Олардың қосым- 

ш алары :  2 -ж ақ ж екеш е  сы пайы   түрінде -ңыз,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   800   801   802   803   804   805   806   807   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет