Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет801/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   797   798   799   800   801   802   803   804   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
келді,  айтысқансың,  кормесем тәрізді тұлғалар- 

да  бұл  создер  откен  ш ақты қ  -ды,  -қан,  ортақ 

етісті-с, болымсыздық-ме, шарттылық-се, 3-жақ- 

ты қ келді дегенде нолдік форма,  2-жақты қ -сың,

1-жақты қ  -м   м ағы наны   білдіріп  тұр.  Соны мен 

бірге  түбір білдіретін  қим ы лды қ м ағы на ж ойы - 

лып кетпей, сақталған.  Егер түбір тұлға білдіретін 

грамматикалық мағына ондайда жойылып кетсе, 

онда ж алғанған грамматикалық тұлға сол соз та- 

бының созтүрлендіруші формасы емес, басқа соз 

табын жасайтын соз тудырушы немесе созжасам 

корсеткіш і  болғаны ,  сойтіп  ол  соз басқа соз та- 

бына  ауысып  кеткені,  я  бұл  соз  табыны ң  түбір 

тұлғасына ондай  грамматикалық мағына тән бол- 

мағаны .  Ал  бұл  жерде  етістіктің  ш ақты қ,  бо- 

лы м сы зды қ,  ш арттылық,  ж ақты қ  т.б.  м ағы н а- 

ларды  білдіретін тұлғалары түбір тұлға м ағы на- 

сын озгертіп жіберетін соз тудырушы  корсеткіш 

бола алмайтыны түсінікті. Түбір тұлға білдіретін 

м ағы на мен сол  соз табыны ң әр түрлі ф ормала- 

ры  үстелуі  арқы лы   пайда  болатын  грамматика- 

лы қ м ағы наларды ң салмағы,  қызметтері бірдей 

емес.  Басқаш а айтқанда, түбір мен  қосымш алар 

морфема ретінде  морфологияның объектісі  бол- 

ғанмен, әр түрлі лексика-грамматикалық қасиет- 

тері  арқы лы   бір-бірінен  ерекш еленетіні  сияқты 

олар білдіретін  грамматикалық  мағына да,  яғни



496

М ОРФОЛОГИЯ

түбірде жалпы грамматикалық мағына да, қосым- 

ша да, жеке грамматикалық мағына да бір-бірінен 

ерекшеленеді.

Түбір тұлға білдіретін м ағы на негізгі лекси- 

калы қ  м ағы н асы н ан   туындап,  жалпылануы  ар- 

қы лы  сол  сөз табы ны ң сөз табы  ретінде  қалы п- 

тасқаннан  кейінгі орны ққан, тұрақталған грам- 

м атикалы қ  м ағы н асы ,  сонды қтан  ол  м ағы н а 

сөздің жеке тұрғандағы  түрінен байқалса, сөз та- 

бы ны ң тұ лғалы қ м ағы налары   сөйлеу процесін- 

де,  ол сөздің басқа сөздермен  қары м -қаты насқа 

түсу нәтижесінде пайда болатын және белгілі грам- 

м атикалы қ ф орм алар арқылы  берілетін  м ағы н а 

болып  табылады.  Ол  ф орма арнаулы  граммати- 

калық көрсеткіш тер арқылы  көрінуі  мүмкін  не- 

месе  тілдің  дам у  бары сы нда  грам м ати калы қ 

көрсеткіштері түсіп  қалып қалыптасқан я белгілі 

бір  тұлғадағы   сөздермен  синтаксистік  қары м - 

қатынасының тұрақталуы  нәтижесінде пайда бо- 

л а ты н   а р н а й ы   гр а м м а т и к а л ы қ   м а ғ ы н а н ы ң  

көрсеткіш і  ретінде  қалы птасқан  нөлдік  форма 

болуы мүмкін.  Сондықтан нөлдік форманың мән- 

мағынасы түбір тұлға ыңғайында емес, білдіретін 

м ағы насы  арқылы  өзі енетін грамматикалық ка- 

тегорияны ң  я  парадигманың  басқа  түрлерімен 

салыстырыла, жіктеле қарастырылғанда  ғана ай- 

қындалады.  Я ғн и ,  мысалы,  атау тұлғаны   басқа 

септік тұлғаларына негіз болатын түбір тұлғамен 

бір деп  аны қтау дұрыс  еместігі ж оғары да айты - 

лады,  онда  атау  септік  басқа  септіктермен  тең 

дәрежеде  болмас та еді,  септік категориясы ны ң 

бір түрі  болып  есептелмес те  еді.  Атау септіктің 

арнайы грамматикалық формасы болмағанмен, бір 

ж ағы нан,  оны  түбір тұлғада  бөлек  етіп  таны та- 

тынын, екінші ж ағынан, сол арқылы басқа септік 

түрлерімен белгілі дәрежеде бірлікте тұрып, іштей 

олардан саралануға негіз болатын субстанттық ма- 

ғынасы, сөйлемнің предикатымен жақтық жағы- 

нан  қиыса байланысып,  грамматикалық субъекті 

сияқты атқаратын  қызметі бар екенін ескермеуге 

болмайды.  Атау  септіктің  бұл  ерекшелігі  басқа 

сөз таптарының сөйлем ішінде атау тұлғада тұрып, 

бастауыш қызметін атқарып, субстантивтенуінен 

айқын көрінеді.

Дәл  осы  сияқты   ол  -  инженер  не  ол  оқиды 

дегендегі  3-ж ақ  жіктік  жалғауды,  ол  қатардағы

1-2 ж ақ тұлғалары және  мағыналарымен салыс- 

тыра  қарап,  сен  оқы,  сен  сөйле дегендегі  2-ж ақ 

бұйрық рай тұлғасын осы  қатардағы  1 және 3-жақ, 

сонымен бірге 2-ж ақ сыпайы және көпше тұлға- 

лары мағыналарымен, сондай-ақсендеген сөзбен 

байланы сқа түсуімен  салыстыра қараудың нэти-

жесінде  бұл  тұлғаны   бұй ры қ  райды ң,  жіктік 

ж алғаудың  нөлдік формалары деп  айта аламыз. 

О йы мы здың  дұры сты ғы н  көрсететін  тілімізде 

тағы   мынадай  ф акт  бар.  Егер  түбір  тұлға  мен 

сөйлеу процесінде пайда болатын формасыз тұлға- 

ның  арақаты насы н,  сон д ай -ақ  грамматикалық 

ф орма  мен  м ағы н ан ы ң   сәйкестігін  сыртқы түр 

ұқсасты ғы   негізінде  тек  формальды  түрде  ғана 

айқы ндайты н  болсақ,  әрбір  ұқсас тұлғаларды ң 

мағына ерекшеліктері мен қызметі өзгешелікгерін 

ескермесек,  олардың  табиғаты н  дұрыс  түсініп, 

сы ры н  ашу  мүмкін  болмас  еді.  О сы ған  орай 

етістік түбір  мен  2-ж ақ  бұйры қ рай  тұлғалары- 

ның сырт сәйкес келуін  бір деп  қарайтын болса, 

етістіктің ш ақ, рай т.б. тұлғаларда кездеспегені- 

мен,  болымсыз  етістік,  етіс,  күш ейткіш   етістік 

тұлғалары нда кездесетін  2-ж ақ бұйры қ түрімен 

сәйкестікті  қалай  түсіндірер еді? Я ғн и , кел,  бар 

деген  түбірлерге  бұйры қты қ,  2-ж ақты қ,  жеке- 

шелік м ағы на тән дейтін болсақ,  ондай мағына- 

лар 2-жақ бұйрықты, жекеше, анайы кел-м е, бар- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   797   798   799   800   801   802   803   804   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет