Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет8/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
АЛҒЫ  СӨЗ

9

д а қ   болы п  келген  Ш окәрім ,  Ә .Б өкей хан ов, 



А.Байт\фсынов, Ә.Ермеков,  М.Дулатов,  Мағжан, 

Х.Досмүхамедов,  С .С ейф уллин,  І.Ж ансүгіров, 

Б .М а й л и н   с и я қ т ы   үлт  зи я л ы л а р ы н ы ң   тіл 

тожірибесінен қыруар дерек материал жинақтал- 

ды.  С ө й тіп “Қ а зақ гр ам м ати к асы н ы ң ’ авторла- 

ры  қ а за қ  тілінің  ф онетикасы н,  ф он ологи ялы қ 

жүйесін,  грамматикалық қүры лы сы н зерттеуде 

әртарап  бай  дерек  коздерін  пайдаланды.  Атап 

айтқанда: халқымыздың кол-косір қазіргі және 

классикалы қ коркем туындыларын,  қогам ды қ- 

саяси ж әне  публицистикалы қ,  со н д ай -ақ түрлі 

ғьыыми әдебиет үлгілерін,  газет-журналдар мен 

күнделікті сөйлеу тіл нүсқаларын,  Институттағы 

қазіргі қа за қ  әдеби тілі создіктерінің, терм ино- 

логиялық орталықтың ж ән е“Ж аңа создер серия- 

сы ны ң” бай картотека қоры н. Авторлар сондай- 

а қ  қ азақ тілінің грамматикалық қүры лы сы   мен 

дыбыс жүйесін  ор  қы ры н ан  алып  қарастырган 

грамматикалар мен монографиялық зерттеулерді 

де кеңінен пайдаланды.

Алайда “Қ азақ грамматикасы” сипаттамалы 

нормативті (академиялық) бағытта жазылғандық- 

тан, онда жолма-жол библиографияға бару (яғни 

цитаталар келтіру), талдау барысында басқа тіл 

мамандарының жүмыстарына сілтеме жасап оты- 

ру м үмкін болмады.  О ны ң есесіне кітаптың со- 

ңында әр бөлік (раздел) бойы нш а пайдаланыл- 

ған арнайы әдебиет тізімі берілді.  Бүл жерде және 

бір ескертетін нәрсе: “Орыс грамматикасындағы” 

си яқты , “Қ азақ грамм атикасы нда” да пайдала- 

нылған  әдебиеттер  тізіміне  негізінен  м оногра- 

ф иялар жоне солар түрпатты әрі  қарайғы  зерт- 

теулерге бағыт-бағдар боларлықтай (монография- 

л ы қ  сипаттағы  емес)  басылымдар ендірілді.  Ал 

бүларға мақалалар  мен диссертацияларды қосу 

мүмкін  болмады  (бірақ оларда  қол  жеткізілген 

нотижелер мүмкіндігінше ескеріліп отырды).

“Қ азақ грамматикасы”  негізінен А .Байтүр- 

сы нүлы   атындағы  Тіл  білімі  институты ны ң  оз 

күш імен  жазылды.  Олай  дейтініміз:  авторлар 

үжымына сырттан қосылғандар,  атап айтқанда, 

Р.Әміров,  С.Исаев,  М .Серғалиев,  Н.Оралбаева, 

Ә.Ибатов,  С.М ырзабеков,  Б.Қасымова -  кезінде 

алды отыз жылдан аса,  арты бес-он жылдан осы 

Институтта жүргізілген жоспарлы ғылыми-зерт-

теу жүмыстарының негізгі орындаушылары қата- 

ры нда  тү р ақты   қы зм ет  істеген  адамдар.  Ал 

Т.Сайрамбаев осында аспирантурада оқы п, дис- 

сертация жазған.  Олардың осы ғылыми мекеме- 

де жүргізген зерттеулерінің біразы Институттың 

баспа  ж оспары  бойы нш а жеке  кітап  болып  та, 

ж арияланы п отырды.  Ж оғарыда аталған автор- 

л а р д ы ң “Қ а за қ  грамматикасына” жазғандары  - 

сол Институт қабырғасында орындалған жоспар- 

лы   ж ү м ы с та р ы н ы ң   гр ам м ати к ал ы қ   іл ім н ің  

қазіргі даму деңгейі түрғы сынан  онделген,  то- 

лықтырылған нүсқалары.

Ж оғары да айтқаны мы здай “Қ азақ грамма- 

тикасы н” жазуға түтас бір ғылыми  үжым қаты - 

сты.  Авторлар  сан ы н ы ң   бүл  коптігі,  оларды ң 

к ә с іб и   д е ң г е й і,  к в а л и ф и к а ц и я с ы   ж а ғ ы н а н  

әркелкілігі  он ы ң  қүры лы м ды қ ж ағына,  м азмү- 

нына, ара-түра болса да, әсер етпей, әрине,  қой - 

ған жоқ.  Кей болімдерде кездесетін қайталаулар 

мен арты қ тәптештеулер, мысалы сондайдан ту- 

ған.  Қ азақ тілінің қазіргі грамматикалық қүры - 

лы сы н  тек бір  адам ны ң лингвистика  ғы лы мы - 

ның, осіресе соңғы жетістіктері түрғы сынан бар 

ж а ғы н а н   қ а м т и   ж азы п   ш ы ғу ы н ы ң   м ү м к ін  

еместігін ескерсек, академиялық грамматика си- 

патындағы  м үндай  көлемді,  үж ы мды қ  үлкен 

ж үм ы ста  кейбір  селкеу,  к ем -кетіктің   болуы 

кешірімді де сияқты . Авторлар бүл қа за қ  акаде- 

м иялы қ грамматикасының мазмүн, сапасын ал- 

дағы уақытта орі қарай ж ақсарта түсуге  бағыт- 

талған сы н ескертпелерді алғыспен  қабы л  ала- 

ды.

“Қ а за қ   грамм атикасы ”  тек тіл  тануш ы  ма- 



мандарға ғана емес,  сонымен қоса жалпы қазақ 

тіліне  ы қы ласты   немесе  озінің  ол  ж оніндегі 

білімін  орі қарай  терендеткісі  келетін көпш ілік 

қауымға да арналған.  Мүнда осындай екі мақсат 

көзделгенмен,  ол осы күнгі арнайы терминоло- 

гия  негізінде,  ғылыми  тілде  жазылды.  Алайда 

грамматика авторлары оздерінің талдауларьіның, 

б аян даулары н ы ң   м ам ан  емес  оқуш ы лард ы ң  

түсінігіне неғүрлым жеңіл болуын ескерді жоне 

тар мам анды ққа байланысты терминді барынша 

аз қолдануға тырысты. Ал бірінші рет қолданы - 

лып отырған арнайы грамматикалық терминдер 

мүмкіндігінше түсіндіріліп отырды.

АВТОРЛАР:



{Ә.Аб.іақо^-  Етістікті соз тіукестеуііА.Айгабьиов

-  М орфонология.  Есімше.  Қ им ы л  есімі.  Амал- 

ды ң оту сипаты; Р.Әмір -  Синтаксис жоне оның

объектісі.  Бастауыш пен баяндауыштың қиысуы. 

Н ом инативті  жоне  етістікті  сойлемдер.  Ж ай 

сойлемнің  типтері.  Екі  негізді  жай  сойлемдер. 

Іргелес салалас қүрмалас сойлемдер; З.Базарбаева




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет