Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет785/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   781   782   783   784   785   786   787   788   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
озінің  тілегі  бойынша  болып  жатыр  (Байтұрсы - 

нов).  Үш жарым  айда Ж ам ал м үғалім ніц  ыжда- 



ғаты,  озінің  өткір зейіні  арқасында хат  танып, 

жазарлықтай болды (Дулатов).  Өзгеніц қуанышына 

қуана  білу озіңнің  қуанышыңды  үмыту емес қой 

(Исабеков).  - Көкетай,  бір ашуыцды берші. Өзіңнің 



інің  ғой...  үруға  да  жарамайды ғой  ол (Сонда).

Өздік есімдіктері әрқилы  морфологиялық соз 

түрлендіруші формаларды қабылдайды.  Ол ф ор-

малар әрқаш ан оздік есімдігіне қосылып айтыла- 

тын тәуелдікжалғаулары ның үстіне  үстемеленіп 

отырады.


Өздік есімдігіне тәуелдік жалғауының  -нікі, 

-дікі  ф орм асы   ж ал ған ы п   қолданылады .  Әзір 

озімдікі  алып  қой  (Дулатов).  -  Өзіңдікін  атсай- 

шы,  -  деп  Әлдекей  қырын  қарады  (Аймауытов). 

Қалғаныныц бәріозімдікі я;в/?/«ед/(Исабеков). Жер 

озінікі болса,  қазақ естектіц істегенін істемейді 

деп кім  айтарі  (Байтұрсынов).

Өздік есімдіктеріне жіктік жалғаулары жал- 

ғанады . Өз есімдігі тәуелденіп  барып жіктеледі. 

Мысалы:


I. озіммін 

озімізбіз

II.  өзімсің 

озімізсіңдер 

озімсіз 

озімсіздер

III.  озім 

озім


Кейде  жіктеу  есімдіктері  өздік  есімдіктері- 

мен тіркесіп қатар жұмсалады.  Ондай кезде, оздік 

есімдік тәуелдіктің қай жағында тұрса, тіркесетін 

жіктеу есімдігі  де  сол  ж ақта  қолданылады. Мен 



озім елге бармағаныма төрт-бес жыл болды (Ду- 

латов).  -  Сен өзіц ақы м ақ екенсіц ғо й ?  (Аймауы- 

тов).  Я,  біз  озіміз  де  солай  деп  ойлаймыз  (Дула- 

тов).


Өздік есімдіктеріне септік жалғаулары тәуел- 

денген зат есімдердің септелу ізімен жалғанады.

Атау

озім


озің

озіңіз


өзі

Ілік


өзімнің

озіңнің


өзіңіздің

әзінің


Барыс

өзіме


озіңе

озіңізге


өзіне

Табыс


өзімді

озіңді


өзіңізді

өзін


Жатыс

өзімде


өзіңде

өзіңізде


өзінде

Ш ығыс


озімнен

озіңнен


©зіңізден

өзінен


Комекгес

озіммен


озіңмен

өзіңізбен

өзімен

Өздік есімдіктері  сөйлемде  пысықтауыштан 



озге мүшелердің бәрінің де қызметін атқара алады.

6.2.5.  Жалпылау есімдіктері

Жалпылау есімдіктері деп  белгілі бір заттар 

мен құбылыстардың жиынтығына немесе толық 

қамтылуына нұсқай айтылатын жинақты  - жал- 

пылау мағынадағы создерді айтамыз.  Олар кем 

дегенде екі заттың немесе толып жатқан біркелкі 

не әрқилы  заттар мен  құбылыстардың жиынты- 

ғы н жалпылай корсете алатын сөздер болып  ке- 

леді.  Қазақ  пайдаланып  отырған  шөп  шабатын, 

киім тігетін машиналар, соқа-сайман, арба-шана, 

киім-кешек,  ыдыс-аяқ - бәрі дезавод,  фабрикалар- 

да істеліп шыққан (А.Байтұрсынов).  Уақыт  хан-



ЕСІМ ДІК

491


ның  да,  қайыршының  да,  баршаның  әміршісі  ғой 

(Исабеков).  Бекетт і  дендеп  өткізген,  әйелдерге 



тамакты әзірлеткен, кілем,  ыдыс, сайман, бар жаб- 

дықтың бәрін  т апкан  сол (Аймауытов).

Ж алпылау есімдіктерінің  ішінен  “бәрі”  сөзі 

атау  формада  субстанциялы қ  ұғымды  білдіреді 

де,  басқалары өзінің  негізгі ф ормасында  қолда- 

ны лғанда атрибуттық  ұғымды  білдіреді.  Қазак- 

тың бар мүңы сиезде түрған жок (Дулатов). Жа- 

сынан  ғы лы м ға  кұмар,  барлық  ғұмырын  туған 

отанының  т абиғат   һэм  тұрмысын  үйренуге 

ж ұмсаған (Дулатов). Бұл кеш ж алғыз казактар- 

ға емес, барша келген адамдарға,  бір түрлі көңілді 

көрінген (Дулатов).

Тәуелдік жалғауларының  үстемеленуі арқы- 

лы  ж асалы нған  кейбір  ж алпы лау  есімдіктері 

субстантивтік мәнде қолданылады. Бір жүрттың 



қайдан тарауы, ону-өсуі, рэсімі, мінезі, тілі, әдебие- 

ті - осының һэр кайсысы тарих мүшелері,  барлы- 

ғын  жинағанда,  сол  жұрттың  тарихы...  (Дула- 

тов). Бір пулемет, канша ат-арба, канша киім, кан- 



ша  акша  -  баршаларын  олжа  кы лған  (Аймауы- 

тов).


Ал, бүкіл,  бүтін, күллі,  тамам жалпылау ес- 

імдіктері  тек  атрибутивтік  қалыпта  қолданыла- 

ды. Бүкіл жүрттың яки жеке адамдардың істеп 

жүрген  істерінің бэрі дұрыс бола бермейді (Дула- 

тов). Тамам казақ малын шаңыракка есеп кылса, 



бір  шаңыракка  20 ат  есебі м а л   казынасы  келеді 

(Дулатов).

Ж алпылау  есімдіктері  сөйлемде  қолданылу 

ретіне  қарай  сөз  түрлендіруші  грамматикалық 

формаларды  қабылдайды.  Бірақ ол заңдылықтар 

жалпылау есімдіктерінің  барлы ғы на тән  қасиет 

емес.  М әселен,  тәуелдік  жалғаулары  бар,  бар- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   781   782   783   784   785   786   787   788   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет