Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет783/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   779   780   781   782   783   784   785   786   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЕСЛМДІК

489

неше?  қалай?  сұрау есімдіктері  мүлде тәуелден- 

бейді.  Сұрау есімдіктерінен  кім?  не?  қайсы?  не- 



шеу? сөздері  ғанатәуелденеді.

Сұрау есімдіктерінің тәуелдену үлгісі.

Ж екеш е:

Көпше:


ж ақ  кімім?

кіміміз?


II ж ақ кімің?

кімдерің?

кіміңіз?

кімдеріңіз?



III ж ақ кімі?

кімдері?


кімі?

ж ақ нем?

неміз?


II ж ақ нең?

нелерің?


неңіз?

нелеріңіз?



III ж ақ  несі?

несі?


нелері?

ж ақ қайсым?

қайсымыз?



II ж ақ қайсың?

қайсыларың?

қайсыңы з? қайсыларыңыз?

III ж ақ қайсысы?

қайсысы?


қайсылары?

I  ж ақ 

нешеуім?


нешеуіміз?

II  ж ақ  нешеуің?

нешеулерің?

нешеуіңіз? нешеулеріңіз?

III  ж ақ  нешеуі?

нешеуі?


Ж іктік  ж алғаулары   сұрау  есім діктер ін ің  

іш інен те к к ім ?   қандай?  қалай? қайсы? сөздері- 

не  ғанаж алғанады .

Сұрау есімдіктерінің жіктелу үлгісі

I ж ақ кіммін?

II ж ақ кімсің?

кімсіз?

III ж ақ  кім?

I.  қандаймын?



II.  қандайсың? 

қандайсыз?

III. қандай?

кімбіз?


кімсіңдер?

кімсіздер?

кімдер?

қандаймыз?

қандайсыңдар?

қандайсыздар?

қандай?

Септік  жалғаулары  да  сұрау  есімдіктерінің 

бәріне  бірдей  ж алғана бермейді.  М әселен,  қан- 

дай? қалай? есімдіктері мүлде септелмейді. Неше? 

қанша?  сөздері  барыс, ж атыс,ш ығыс септік жал- 

ғауларын, қашан? сөзі барыс, ш ығы с септік жал- 

ғауларын, қай? сөзі жатыс,  ш ығы с жалғауларын 

ғана  қабылдай алады.

Сұрау есімдіктерінен кім, не, қайсы? нешеу? 

сөздері септеледі.

Сұрау есімдіктерінің септелу үлгісі

А  кім? 


не?

I.  кімнің?  ненің? 

Б.  кімге? 

неге?


Т.  кімді? 

нені? 


Ж.  кімде?  неде? 

Ш.  кімнен?  неден? 

К.  кіммен?  немен?

қайсы?


қайсының?

қайсыған?

қайсыны?

қайсыда?


қайсыдан?

қайсымен?

К ө п тік  ж алғаулары   сұрау  есім діктерінің 

ішінде  кім?  не?  қайсы?  неше?  сөздеріне  ған а 

жалғанады.  Кімдер  ақын  болмайды,  Арыстаны 

сүласа?  (Байтұрсы нов).  -  Ш ырағым-ау,  ана  со- 

дырдың атын м ініп нелерің  бар ед іі  (И сабеков.)

Коптік  м ағы н а  кейде  сұрау  есімдіктерінің 

қосарланы п  айтылуы  арқылы беріледі.  Кім-кім 

бермеген!  (Аймауытов).  Юм-кімнен соғып жібер- 

діңдер (Сонда) дегенде  кім? есімдігінің  қосарла- 

нып  айтылуы  “ кім дер”  деген  коптік  м ағы наны  

білдіріп тұр.

Сұрау есімдіктері сөйлем мүшелерінің бәрінің 

де  қызметін  атқара  алады.  Бірақ  сұрау  есімдік- 

терінің әрқилы  сөз таптарына бейім болып  келуі- 

не байланысты кейбір сөздердің өзіндік ерекшелігі 

де  болады.  М әселен,  бастауыштық  қызмет  кім? 



не? сөздерімен тәуелденген сұрау есімдіктеріне ғана 

тән  қызмет болса, қай? сөзі ешқашан баяндауыш 

қызметін атқармайды. Ал қашан? қалай? есімдік- 

тері тек пысықтауыш болып келеді.



6.2.4.  Өздік есімдіктері

Өздік есімдіктері  -  сойлеушіні  не сөйлемдегі 

субъектіні озге  субстанциялар мен  құбылыстар- 

дан бөліп  алып  көрсетуші сөздер.



Түрқістанға ертең жүргтінімді естігенімде, 

барамын деп келіскеніме өзім  өкіндім (Исабеков). 

Я  күдайым аққа жақ,  Өзіңе аян; м ен нахақ (Бай- 

тұрсынов).  Өзі  қайдд  бара  жатқанын  білмеген 



адамның  естігенінен  ұстаушылар  қайдан  жол 

табады  (Д улатов)  деген  сөйлем дердегі  озім  

есімдігі  сөйлеушіні,  озіңе есімдігі тыңдауш ыны, 



озі есімдігі богде  кісіні  сөйлемдегі өзге  субстан- 

циялар  мен құбылыстардан бөліп  алып  көрсетіп 

тұр.

Өздік есімдіктеріне тәуелдік жалғауларынсыз 



қолданылмайтын  озтүбірінен тараған озім , озің, 

озіңіз,  озі,  озім із,  оздеріміз,  оздеріңіз,  оздері

деген сөздер жатады.




490

М ОРФОЛОГИЯ

Өздік  есімдігінің  бұл  тәуелдік  ж алғаулары 

кейде түсіп  қалы п,  кейде толы қ сақталған түрде 

қолданылады.  М әселен,  ілік  септігіндегі  өздік 

есімдіктері зат есімдердің алдында қолданылған- 

д а  к ө б ін е   іл ік   ж а л ғ а у л а р ы   м ен  

т ә у е л д ік  

жалғауларынсыз айтылып отырады.

Оған не десем унар екен деп,  кулықпен жауап 

бергім келеді,  бірақ бүге алмай,  өз ойымды айтып 

қоя берем  (Аймауытов).  Өткендердіц козіне қылау 

түскеніне әкінбей,  өз көзіце түскен қылау-ды ар- 

шып  қара (Байтұрсы нов). Жүрт  тыныштық ой- 

ласа,  тыныштықтыц  түтқасы өз  қолыцда  емес 

яе?  (С онда).  Ж ам а л өз  ойынан  шығарып  өлец  де 



жазатын болды (Дулатов) дегендердегі өз сөздері


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   779   780   781   782   783   784   785   786   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет