Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет764/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   760   761   762   763   764   765   766   767   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.2.1. Жіктеу есімдіктері

Ж іктеу есімдіктері әрқаш ан белгілі бір жақты 

көрсету үшін қолданылатын сөздер болып санала- 

ды.  Сол себепті олар үнемі адаммен байланысты, 

я ғн и   сөйлеуші,  тыңдаушы  және  бөгде  кісі деген 

ұғымдармен байланысты қолданылады.  М ысалы, 



мен деген  сөзден әрқаш ан  1  ж ақ  -  сөйлеуші, сен 

деген сөзден  -  2 ж ақ тыңдаушы, ол деген сөзден  - 

3 жақ бөгде  кісі деген ұғымдарды  ұғы н ған  болар 

едік.  Мен  оның  әнін  қимылсыз  ұзақ  тыңдадым 

(Исабеков). Ондасен түк те білмейтін шикі екенсің 

(Исабеков).  Қасендікінде  Төлеген  отыр  екен.  Ол 



сонда қьізмет кылатын (Аймауытов).

Ж іктеу есімдіктері  белгілі бір жақты  көрсе- 

туімен бірге әрқаш ан сөйлеушімен ты ғы з байла- 

ныста қолданылады. Сондықтан да олар өзгелер- 

ге (тыңдаушы мен бөгде кісіге) сөйлеушінің қаты- 

насы  қай дәрежеде  болатыны на сай  жұмсалып, 

соған  лайы қты   белгіленіп  оты рылады .  Я ғн и  

жіктеу есімдіктері сөйлеуші, тыңдаушы және бөгде 

кісі деп  бөлінуі  осы  қатынастар дәрежесіне  сай 

белгіленеді.  М ен  де  балшабайға жазылып,  м ы л- 



тык алсам  деп ойладым  да жүрдім  (Аймауытов) 

дегендемен сөзі сөйлеушінің өзіне тікелей нұсқай 

айтылып,  1  ж ақ  -  сөйлеушіні  көрсетіп тұр.

Құлыным-ау, сен отыра түрсаңшы (Исабеков) 

дегенде, сен сөзі сөйлеуш інің ты ңдауш ы ға тіке- 

лей  қаты насы мен айтылып,  2 ж ақ  -  тыңдауш ы- 

ны  көрсетіп тұр.



Салтанаттың мінез-күлкы мен армандаған- 

дай  боп  шыкты.  Ол  той  өткен  соң-ак  үй~ішінің 

тірлігіне араласып кетті (Исабеков) дегендегі ол 

сөзі  сөйлесушілерден болек адамға нұсқай айты- 

лы п,  3 ж ақ  -  бөгде  кісіні  көрсетіп тұр.

Түркологияда жіктік жалғаулары жіктеу есім- 

діктерінен пайда болған деген пікір бар.

Жіктеу есімдігінің үшінші жағы, әдетте, сілтеу 

есімдігімен ортақ болып келеді.

Ж іктеу  есім діктеріне  тән  ж ақты қ  қасиет 

үшінші ж ақ ол  жіктеу есімдігі мен сілтеу есімдігі 

ол  сөзінің  жігін  айыруда  ерекш е  көзге  түседі. 

Ө й ткен іол сөзі әрі адамды, әрі заттар мен құбы- 

лыстарды  да,  іс-әрекет,  қим ы л,  сан-сапаны   да 

көрсете  алатын  әр  ж ақты   сөз  болып  саналады. 

Сол себептіол сөзі қолданылу ретіне  қарай бірде 

жіктеу  есімдігі,  бірде  сілтеу  есімдігі  болып  ке- 

летін  ж ағдайлары  бар.  О ны ң  қай  кезде  жіктеу, 

қай  кезде сілтеу есімдігі болып қолданылуын біз 

негізінде қандай ұғымда қолданылып тұрғанына 

қарай,  яғн и   ол  “адам ”  деген  ұғымда  қолданы- 

лы п тұр ма,  немесе басқалай зат не  құбылыстар 

деген  ұғымда қолданылып тұр ма,  міне,  осы не- 

гізге сүйене отырып, жіктеу я  сілтеу есімдігі деп 

тани аламыз.  Егерол сөзі адамды көрсететін бол- 

са, жіктеу есімдігі болады. О л каланың, үшкөлдің, 



медресенің,  оқудың жайынан сүрады (Аймауытов).

Ал  заттар  мен  құбы лы с,  іс-әрекет,  сан-сапа 

т.б.  көрсететін болса, сілтеу есімдігі болып таны- 

лады. Білімді жүрттарда білім жарысы деген бо- 



лады. Ол жарыста бэйгеге түсе алатын білімділер, 

зейінділер (Байтұрсынов).

Демек,  жіктеу  есімдіктері дегеніміз сөйлеу- 

шіге  қандайлық қатынаста екендігіне сай белгілі 

бір ж аққа нұсқай айты латын сөздер болып ш ы- 

ғады. Жіктеу есімдіктері сан ж ағы нан  көп емес. 

Олар:


Ж екеше түрінде

I  ж ақ  мен  -  сөйлеуш іні  корсетуші




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   760   761   762   763   764   765   766   767   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет