Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет763/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   759   760   761   762   763   764   765   766   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Жүніс  сегіз  жаста  еді.  Ол  оқи  да,  жаза  да 

білмеуші еді (Дулатұлы).  -  Түндегі бір даурыққан 

хабар екен ғой?-  Естісең, сол (Аймауытов). Біраз- 

д а н   со ң   о з і  де  к ір і п   к е л д і .  ( И с а б е к о в ) .

-  К ім м ен   күрес  деп  отырсыңдар?  -  Ш әкіманмен 

(Аймауытов) деген деолж іктеу есімдігі  “Ж үніс” 

деген, сол сілтеу есімдігі “хабар” деген, “кіммен?” 

сұрау есімдігі “ Ш әкіманмен” деген реальдық нақ- 

тылы  мағы наларға ие  болып тұр.

Есімдік сөздердің мағы налы қ ерекшелігінің 

келесі бір озіндік белгісі - олардың әрқашан субъек- 

тімен  байланысты  болуы.  Есімдік  сөздер  әрқа- 

шан сойлеуші  немесе сойлемдегі субъектінің суб- 

станцияларға, құбылыстарға және олардың сапа-



ЕС ІМ Д ІК

481

лары   мен  қасиеттеріне  қаты насы н  көрсетуші 

сөздер болып саналады.  Бұл  қатынастар есімдік- 

тердің өз ішінде тікелей нұсқау, аралық қатынас, 

белгісіздік т.б.  сияқты болып  келе береді.  Қаты- 

настардың осылайша әрқилы  болып келуі еш қа- 

ш ан субстанциялар мен құбылыстардың қасиет- 

тері  мен сапаларына байланысты тумайды,  қай- 

та керісінш е,  оларға арналған  субъектілік қаты- 

настың негізінде, қатынастың субъектімен тығыз 

байланы ста  болуы  негізінен  барып  пайда  бола- 

ды.  М эселен,  жіктеу  және  өздік  есімдіктерінде 

ондай қатынас сөйлеушінің сөйлемдегі субъекті- 

ге тікелей нұсқау амалымен  беріледі.  - Кідірмей- 



ақ,  Қартқожа, сен құнаныңа мініп, бұ кісіге ер дағы, 

Балдекең аулына дұрыстап апарып сал,  - дегенде 

сөйлеушінің қатысы тыңдаушымен тікелей жаса- 

лы п тұрғаны н  көреміз, сен сөзі тыңдауш ыға -  II 

ж ақ (Қ артқож аға) тікелей  нұсқау ретінде айты- 

лы п тұр.

6.1.2.  М орфологиялық ерекшеліктері

Есімдіктердің  мағы налары   тым жалпы  бол- 

ғанымен, ол мағыналар түптеп келгенде зат және 

заттық белгі деген  ұғымдармен  ұштасып,  жалпы 

зат  не  заттық  белгі  деген  ұғымдарды  білдіріп, 

сол  ұғымдардың жалпы түрдегі атауы болып  ке- 

леді.  С онды қтан  да  олардың  осы  заттық  және 

заттық белгісі деген  ұғымдарды жалпылама бол- 

са да, бойына сақтау қасиетіне байланысты, есім- 

діктер атауыш сөздер қатарына жатқызылады.

Есімдіктер  түгел  ал ған д а  ж алпы  атауыш 

сөздер  болып  саналады  да,  ол  атаулық  қасиет 

ішінара күрделі екі жікке бөлінеді.  М ысалға мен, 

сен  жіктеу  есімдіктерін  бұл,  сол  сілтеу есімдік- 

терін,  кім ?  не?  қай?  сұрау есімдіктерін  алайық. 

Егер осьгесімдіктердің  негізгі  атаулық  м ағы на- 

ларын  таптастырып  қарайты н  болсақ,  заттық 

ұғы м дағы   сөздер және  заттың белгісі  ұғы м ы н- 

д ағы   сөздер  болып  іштей  күрделі  екі  ж ікке 

бөлінетіндігін  көреміз.  Сонда м ен, сен,  кім?  не? 

есімдікгері заттық ұғымдағы сөздер - затгық атау- 

лар болады да, бұл,  сол,  қай?  есімдіктері заттың 

белгісі ұғы м ы ндағы   сөздер  -  белгі  атаулары бо- 

лып  шығады.

Міне, осы  негізгі  мағы налы қ жіктер өз тара- 

пынан есімдік сөздерді, біріншіден, заттық ұғым- 

дағы   сөздер  -  субстантивтік есімдіктер,  екінш і- 

ден,  заттың белгісі  ұғымындағы сөздер - атрибу- 

тивтік есімдіктер деген  екі салаға бөледі.

М орфологиялық ж ағы нан  есімдіктер түрле- 

нетін  сөздердің  тобы на  қосылады.  Осы  негізгі

екі жік есімдіктердің түрлену жүйесінде де негізгі 

жетекші  рөл  атқарады.  М ысалы,  субстантивтік 

есімдіктер  қолданылу ретіне  қарай,  зат есімдер 

сияқты   көптеліп  те,  тәуелденіп  те,  септеліп  те, 

жіктеліп те қолданыла беретін болса, атрибутивтік 

есім діктер  дәл  оз  м ағы н асы н да  қолданы лы п 

тұрғанда, түрлену формаларының ешқайсысын да 

қабылдамайды. Түрлену формалары атрибутивтік 

есімдіктерге  тек субстантивтенген жағдайда ғана, 

я ғн и   заттық  ұғы м ға  ие  болғанда  ғана  қосыла 

алады.

Есімдіктерді өзге соз таптарынан бөліп, жеке 



даралап тұратын  морфологиялық ерекше белгісі

-  есімдіктердің  бэріне  бірдей,  бәріне  тең  ортақ 

заңды лы қ деп  қарауға болатын  белгілі  бір ф ор- 

малар  немесе өзгеру тәсілдерінің ж оқты ғы .  Бұл 

ерекшелік негізінен есімдіктердің іштей субстан- 

тивтік және атрибутивтік болып,  м ағы налы қ екі 

жікке бөлінуімен тікелей байланысты.

Д егенм ен,  есімдіктерді  түгел  қамти  алатын- 

дай  м орфологиялық  өзгерістер,  формалар  бола 

қоймаса да,  есімдіктердің  кейбір  топтарына  тән 

атап өтуге тұрарлық, өзіндік мөрфолөгиялық түрле- 

ну ерекшеліктері де бар.  Ондай ерекшеліктер,  ең 

алдымен, есімдіктердің көптелу және септелу жүйе- 

лерінде  өте айқы н  көрініп  тұрады.  Бұған  көптік 

м ағы наны  білдіруші з морфемасы (біз, сіз деген- 

дегі)  және  жіктеу,  сілтеу  есімдіктерінің  септелу 

жүйесінде түсіп қалатын,  барыс септігінде пайда 

болатын Н дыбысы жатады.  Бірен-саран  қосым- 

шалар арқылы  ғана жасалған кейбір көне сөздер 

бөлмаса, есімдіктерден жаңа сөздер жасалмайды.

6.1.3.  Синтаксистік қы зметі

Есімдіктердің синтаксистік қызметі де өлар- 

дың тым жалпы түрде берілетін  мағыналарының 

негізінде субстантивтік және атрибутивтік болып 

келуіне байланысты.  Қайбір есімдік сөздер бол- 

масын  осы  негізгі  екі  саланың  қай  бөліміне жа- 

таты ны на қарай,  өлардың синтаксистік қызметі 

де  сөған  лайы қты   бөлып  келеді.  М әселен,  суб- 

стантивтік есімдіктер сөйлемнің барлы қ мүшесі 

бөла алатын бөлса, атрибутивтік есімдіктер анық- 

тауы ш тық  қы зметке  бейім  тұрады.  Сөйлемнің 

өзге мүшелерінің қызметін тек субстантивтенген 

жағдайда  ғана атқара алады.

Есімдік  сөздердің  жалпы  синтаксистік  бір 

ерекшелігі, есімдіктердің өзіне бағыныңқы сөздері 

бөлмайды. Я ғни есімдіктер сөйлемде  қөлданыл- 

ғанда,  еш қаш ан  өзіне  тән  анықтауыш   немесе 

пысықтауыш  мүшелерді  қажет етпейді.




482

М ОРФОЛОГИЯ

Соны мен,  қоры та айтқанда,  есімдіктер -  ма- 

ғыналары тым жалпы,  контексте қолдану мақса- 

тына  қарай  әр  түрлі  нақты лы  м ағы н аларға  ие 

болаты н,  суб ъекти вті-об ъекти втік  н ұсқауш ы  

сөздер.  Олар -  іштей субстантивтік және атрибу- 

тивтік болып  күрделі екі жікке  бөлінетін,  соған  

байланы сты бәріне ортақ түрлену ф ормасы ж оқ 

және  син таксистік  қызметі  де  әр  алуан  болып 

келетін сөздер.

6 .2 .  Е С ІМ Д ІК Т Е Р Д ІҢ   Т Ү Р Л Е Р І

Есімдік сөздер өз ішінде бір-бірінен жіктері 

ай қы н көрініп тұратын  бірнеше топқа бөлінеді. 

Есімдіктің бұлайша ішінара бірнеше топқа бөлінуі- 

не лексика-семантикалы қ принцип негіз болады. 

Сонда  есімдік создер м ағы налы қ ерекшеліктері 

ж ағы нан жеті топқа бөлінеді:

1) Ж іктеу есімдіктері;

2)  Сілтеу есімдіктері;

3)  Сұрау есімдіктері;

4)  Өздік есімдіктері;

5) Ж алпылау есімдіктері;

6)  Белгісіздік есімдіктері;

7)  Болы м сы зды қ есімдіктері.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   759   760   761   762   763   764   765   766   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет