Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет743/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   739   740   741   742   743   744   745   746   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-рақ/-рек,  -ырақ/-ірек. 

Мыса- 


лы:  Әміре ортадан 

төменірек 

бойлы,  ақ сарғылт 

өңді дөңгелектеу жүзді  еді  (М ұқан ов).  ә) 

- л а у /  

-леу,  -дау/-деу,  -тау/-теу. 

Мысалы:  Үйден бір 



ала- 

салау,  көлд&неңі жалпақтау 

қыз шықты да, біздің 

жолдастың қолын алып, амандасты (Жансүгіров). 

Бұл  кезде өлең жазатын сылқым, 



серілеу жігіттің 

өзі  -  осы  (Әуезов).

С апалы қ сын  есімдерге  ғана ж алғаны п,  са- 

лыстырмалы  шырай жасайтын жұрнақтар да бар. 

Олар:  1. -ғыл,  -гіл,  -ғылт,  -қылт,  -ғылтым,  -қыл- 

тым.  Сарғылт мұнай заводты көрсетпейді (Мұста- 

ф ин).  Етікші  ш ыңы бұл  күнде бозғылт  м ұнарға 

оралған  (Омаров).  Бір  сәтте  көл  үстінде  үлкен 

қы зғы лт шәлі ж айы на қалып,  сол толқы ндалып 

жатқан тәрізді көрінді  (Аймауытов).

2.  -шыл,  -шіл,  -шылтым,  -шілтім.  Кокшіл 

көздерінің астын  кіреукелетіп көлеңке басқан (Ер- 

ғалиев).  Үлкен  кокш іл  козі  мөлдіреп  күлімдеп 

тұр  (Ш аш кин).  Аспан  ақіиыл  тартып  мұнарта 

түседі  (Есенж анов).  Ш өп  жеп  тұрған  екі-үш   ат 



кокшіл бау шөпті  күтір-күтір шайнай түсіп,  пыс- 

қырып  қойысады  (Әуезов).

3.  -ғыш,  -ілдір.  Сарғыш  шашы  ұйпаланы п 

қалыпты  (Бердібаев).  Бет бітімі жұқалаң,  ақш ыл 



сарғыш (Әуезов). Ж анна бір бұрышқа когілдіртүсті 

торшер әкеліп жақты  (Ж ұмақанов).



4. -аң,  -қай,  -ша,  -ше.  Бала қоңырқай сопақша 

беті  күреңденген  күйі  отырып  қалды  (Есенж а- 

нов).  Хасен  қап сағай ,  аш аң,  сіңір денелі,  косе- 

леу,  сұр жігіт (Сейфуллин).

4.4.2.  Күшейтпелі  шырай.  Күшейтпелі  ш ы- 

рай бір заттың бастапқы сынын, белгісін  күшейтіп, 

асыра корсетіп тұрады.  Ол,  біріншіден,  күш ейт- 

гіелі  буын  арқылы  жасалады.  Жап-жасыл  жер 

жүзінің  қош ты ғы на, Аспанда торғай  шарлап  ет-

кен  сайран  (Ш әңгерей).  Ж ы лтырап  таралған 

шашы қап-қара қалың өріммен ерекше аппақ нәзік 

м ойны на  қарай  құлай түсіпті  (Әуезов).  Топ-то- 

лы қ қызыл  шырайлы,  қарақат көзді  Кәмшат қазір 

шөлмектей болып  қалыпты  (Сонда).

Екіншіден,ш?е, аса, ең, тьім, тіптіт.б. күшейт- 

пелі  үстеулер  арқылы  жасалады.  Сөзің  сы ны қ, 

тым  ләззатты  (Тәжібаев).  Ең  ыстық,  ең  тәтті 

кенжесі  М ағжан  -  бәрі  де  Д ілдәнің  бауырында 

өскен  (Әуезов).  Қарабай  Қ ұнанбайға асабірсал- 

қын зілмен  сойледі  (Сонда).

Ескерту: Тек ақ, көк сөздері  күшейткіш буын 

үстелгенде аппақ (ап-ақ емес), көкпеңбек (көп көк 

емес)  бөлып  бірігіп жазылады.  Мысалы:  Қар ап- 

пақ, бүркіт қара, түлкі қызыл.  Ұқсайды қаса сұлу 

ш ө м ы лған ға  (Абай).  Көл көкпеңбек бөлып жал- 

тырап жатыр (Бақбергенөв).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   739   740   741   742   743   744   745   746   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет