Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет738/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   734   735   736   737   738   739   740   741   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
үлкен мен үлкендеу, үп-үлкен,  өте үлкен,  биік гіен 

биіктеу, біп-биік, күрең мен күреңдеу, күп-күрең т.б. 

бір емес.

Бұл ж ағы нан  (семантикалық)  келгенде,  шы- 

рай категориясы сапалық сын есімнің реңдік мәні 

немесе белгі  реңінің бір  көрінісі  болып  табыла- 

ды.  Сөз  табы ны ң  реңдік  мәні  оны ң  ерекш е  се- 

м антикалы қ түрі  болыгі  саналады да,  граммати- 

калық немесе лексика-грамматикалық категория- 

сы  дәреж есіне  жете  алуы  да,  жете  алмауы  да 

м үмкін.  Осы  мәндес  зат  есімнің  реңдік  мәнді 

түрлері  белгілі  қосы м ш алар  арқылы  жасалаты н 

тобы  (әр  түрлі  эм оц и ял ы қ-эксп р есси ялы қ  мэн 

үстейтін,  сыйлау,  құрметтеу, еркелету,  қомсыну, 

кем тұту т.б.  м эн  үстейтін)  болса да,  зат есім нің 

жеке грамм атикалы қ немесе лексика-грамм ати- 

калы қ  категориясы  болып  таны ла  алмайды.  Ал 

етістіктің модальдылық сипатгағы түрлері бір емес, 

бірнеш е  грамм атикалы қ категориясы  (рай  кате- 

гориясы ,  ж әне  ш ақ  категориясы   т.б.)  болып 

қалы птасқан.  Ал  модальдылықтың  үшінші  бір 

тобы  (жекелеген сөздер арқылы,  мысалы, көрінеді, 

болады,  болмайды,  іиығар т.б.)  көмекші етістіктер: 

айтатын корінеді,  сөйлеп болмайды және қосым- 

шалар арқылы,  мысалы, -сы,  -сі,  -сын,  -сін,  -ымсы- 



ра,  -імсіре т.б. жасалатын жеке сөздер де ф ам м а- 

тикалы қ немесе лексика-грамматикалық катего- 

рия дэрежесіне  көтеріле алмады  (танылмай жүр). 

С онды қтан  да  сапалы қ  сын  есімнің  реңк  сы н- 

ның  я  белгінің  реңк  мәнді  тобы  толы қ  грамма- 

ти калы қ,  лексика-грам м атикалы қ  категориясы 

бола алмай,  оны ң белгілі  реңкінің бір түрі  -  ш ы- 

рай түрі  ғана лексика-ф ам м атикалы қ категория- 

сы  болып  қалы птасқан.  Сонды қтан  да сы нны ң 

(сапаны ң)  белгісінің  артық  я  кемін,  со л ғы н ,  я 

айқы н  сияқты т.б. дәрежелерін  білдіргеннің бэрі 

ш ырай  көрсеткіш і  деп  танылып  келсе,  әсіресе 

ондай  таным  арнайы  зерттеулерден  берік  орын 

алса да,  кейінгі еңбектерде оларды жаппай  ш ы- 

рай категориясына енгізіп,  шырай тұлғалары деп 

гани бермей, осы айтылғандай сипатгары зерттеу- 

шілерді ойландыруда. А .Ы сқақов белгінің реңін 

және  ш ырай  категориясын  бөл,е  отырып,  зат-

тың  белгісі,  сипаты  (түсі,  түрі,  сапасы,  көлемі, 

аумағы, салмағы, сыры т.б.) біркелкі болмай, рең 

ж ағы нан  әр  түрлі  дәрежеде  болатыны н,  демек, 

сипаты ны ң  я  белгінің бір  затта арты қ,  бір затта 

кем  болатынын  білдіретін  сын  есім  формалары 

шырай  формалары деп аталады дейді.  Ол заттың 

сы нды қ белгілерінің  бэсеңдік,  солғы нды қ рең- 

дері  мен  мэндерін  білдіретін  ф орм аларға -ғы л, 



(-кыл), (-кылт), -ғычт,  -ғылтым (-кылтым), -ғыш, 

-ғана (-кене),  -ілдер,  -кай,  -кан,  -ак (~ек),  -шыл 

(-ш іл)  -шылтым  (-ш ілт ім),  -ша (-ше) қосымша- 

лары ж атады” ,  - дей  келіп,1шырай  категориясы 

түрлерін жасайтын қосымшаларға -рак, -рек, -ырак, 

-ірек  және  -лау,  -леу,  -дау,  -деу,  -тау,  -теу  екі 

қосымшасынан басқа өнімсіз жұрнақтар ретінде 



-қыл,  -кіл,  -ғыл,  -кылт,  -ғылт,  -тым,  -шыл,  -шіл, 

-кай.,  -ак  қосымш алары  жататынын  көрсетеді. 

Я ғни,ш ы рай  формалары ның қатарына -іиа,  -іие, 



-ак,  -ек,  -ғыш,  -кана,  -кене сияқты қосымшалар 

енбей қалған. Ал  Ы .М аманов шырай категория- 

сы ны ң тұлғалары  деп  бірді-екілі  емес,  сапалық 

сын есімнің баршасына да жалғана алатын, сөйтіп, 

сапалық сын есімнің кез келген шырай түрін жа- 

сай алатын қосымшаларды атайды.

Қ азақ  тіліндегі  сөз  тудырушы  және  форма 

тудырушы қосымшалардың ара жігін айыру үшін, 

олардың  сөз  м ағы насы н  өзгерту,  өзгертпеуі то- 

лы қ критерий бола алмайды.  Сондықтан да фор- 

ма  тудыруш ы  қосы м ш аларды   сөз  тудырушы 

қосымшалардан айырудың екінші бір басты белгісі

-  оның грамматикалық абстракция жасау қабіле- 

тіне  сүйенген  ж ен.  Былайш а  айтқанда,  форма 

тудырушы  қосы м ш а  бір  сөз  табына,  не  бір  сөз 

табыны ң бір тобы на,  тіпті  кейбіреулері  бірнеше 

сөз табына түгелдей ж алғанады  да,  ф ам м атика- 

лық абстракция жасайды.  Ш ырай формаларының 

морфемалары  сын  есімнің бір тобы сапалық сын 

есімдерді  түгелдей  қам титы н  грамматикалық 

көрсеткіші бөлып саналады.  М ысалы, жаксырак, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   734   735   736   737   738   739   740   741   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет