Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 . 2 .   С Ы Н   Е С І М Н І Ң   М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет734/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   730   731   732   733   734   735   736   737   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4 . 2 .   С Ы Н   Е С І М Н І Ң   М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ  

( С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ )  

Т О П Т А Р Ы

Семантикалық жағынан сын есімдер екі топ- 

қа  бөлінеді:  1)  сапалы қ  сын  есім;  2)  қаты стық 

сын  есім.



4.2.1.  Сапалық сын есімдер

Сапалық сын есімдер мен қатыстық сын есім- 

дердің  айы рм аш ы лы ғы ,  ең  алдымен,  білдіретін 

мағынасына байланысты болады.

С апалық сын  есімдер сем антикалы қ ж ағы - 

нан  заттың әр алуан сы н-сипаты н, сапалық бел- 

гілерін, түр-түсін білдіреді,  шырай тұлғаларымен 

түрлене алады.

Сапалық  сын  есімдер  қосымш асы з  тұрып, 

семантикасы  ж ағы н ан   тікелей  заттың  сы ны н 

білдіреді.  Терең оі\,піерең ғылым іздемейді,  Өтірік 

пен  өсекті  жүндей  сабап  (Абай).  Жаксы  ат  пен 



тату жолдас бір  ғанибет,  Ы ңғайлы,  ықшам киім 

аңш ы  адамға  (Абай).  Құнанбайдың^олы/у қолы 

шаңдата шапты (Әуезов).

Сапалық сын есімдердің морфологиялық си- 

паты  -  ш ы рай  тұ л ғал ар ы м ен   түрлене  алуы. 

М үсірэлі  момындау,  ауқаты  шағындау  адам  еді 

(Сейфуллин). Лэззаты артығырак шекер, балдай 

(Сапарғали). Жүп-жүмыр ақ торғыьщай мойыны 

бар (Абай).

Сапалық сын  есімдер  негізінен түбір сөздер 

болып  келеді.  Олардың  қатары ндағы   создердің 

біразы тарихи жағынан туынды түбірлер де, түбір 

мен  қосы м ш аны ң жігі ажырамастай  бірігіп  кет- 

кен.  М ысалы, кызыл,  жасыл,  үзын,  ү лк е н тәрізді 

сөздер кызғылт,  жас-кылтым, үз-ар, үз-ақ,  үлке- 

йген,  үлке-ю   сияқты   туынды  сөздермен  тарихи 

тұрғыдан түбірлес екені даусыз.  Сондай-ақ дшщ;, 



толық,  ақылды, қараңғы туынды сөздері аіи, тол, 

ақыл,  қараң  деген  түбірлерден  ж асалған,  бірақ 

қазіргі  кезде  бұл  си яқты   сын  есімдер  өздері 

білдіріп  тұрған  сы нны ң  қи м ы лға  (ашу,  төлу), 

затқа (ақьщ, қараң, қараң қалғыр)  қатысынан гөрі 

екінші  заттың  сапалы қ  сын  есімнің  қатарына 

көш кен .  Бөлады  ай  батқандай  қараңғы   түн 

(Мансұр).  Нұрғанымтолы/скөркем кеудесін ерек- 

ше  пандықпен  кере түсіп...  (Әуезөв).

Ж оғары да  айты лған  сын  есімдерге,  шырай 

тұлғалары  үстеле алып,  сапалық сын есімдердің 

шырай  категориясын жасай  алатын болған:  аиіық

-  аиіығырақ  -  ашықтау  -  тым  аіиық;  толық  - 

толығырақ - толықтау - топ-толық,  - тым  то- 

лық;  ақылды  -  ақылдырақ  -  ақылдылау  -  тым 

ақылды т.б.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   730   731   732   733   734   735   736   737   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет