Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 . 3 .   З А Т   Е С І М Н І Ң   С И Н Т А К С И С Т І К   Қ Ы З М Е Т І



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет732/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   728   729   730   731   732   733   734   735   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3 . 3 .   З А Т   Е С І М Н І Ң   С И Н Т А К С И С Т І К   Қ Ы З М Е Т І

Зат  есімнің  синтаксистік  қызметі  дегенде 

бірден өйға өралатын  нәрсе - бұрын өның сөйлем 

құрамында сәйлемнің қандай мүшесінің қызметін 

атқарады  деген  сауалдың  жауабы  бөлатын-ды. 

Кейінгі  бір  қы ры қ-елу  жылдың  әлетінде  прө- 

фессөр М .Батақаевтың синтаксистік көнцепция- 

сы негізінен  қазақ синтаксисін сәз тіркесінің син- 



таксисі, сөшіемнің синтаксисі деп аталатын үлкен- 

үлкен екі салаға бәліп қарайтын теөрия мен дэстүр 

қалыптасты.  Сөнда жөғарьщ ағы сауалдың жауа- 

бы зат есімнің осы екі саланың әрқайсысына қаты- 

сы қанш алы қ дегенді анықтау болатыны өзінен- 

өзі түсінікті.

Сөз тіркесінің басы ңқы сы ңары ны ң  қандай 

сөз табынан  ж асалаты нды ғы на  қарай есімді сөз 



тіркесі,  етістікті сөз тіркесіЬолып басты-басты 

екі  топқа  бөлінетіні  белгілі.  Сөз  тіркесінің  осы 

екі тобының екеуіне де ортақтығы бар сөз табы- 

ның бірі  - осы зат есімдер.  Зат есімдердің сөздер- 

мен тіркесу қабілеті аса зор.

Н ақтылап  айтсақ,  зат есім  соз тіркесі  құра- 

мында төмендегідей  қызмет атқарады:

М еңгеріле,  матаса  байланы сқан  есімді  сөз 

тіркесінің  басы ңқы   сыңары  болады.  Мысалы: 

алтын сака,  білгенге маржан,  Омардың ұлы,  шык- 

паған жаннан  - үміт,  басында бөрік.



460

М ОРФОЛОГИЯ

Есімді  сөз тіркесінің осы  түрлерінің бәрінің 

де  б асы ң қы   сы ңары   қы зм етінде  ж ұм салады . 

Мысалы: барқыт қамзол,  дертке дауа,  Мүратпен 

дос, Жамбылдың мүражайы,  жүмыстың қамы.

Етістікті сөз тіркесінің  құрамында келген зат 

есімдер негізінен меңгеріле байланысқан тіркестің 

б а ғы н ы ң қ ы   с ы ң ар ы н ы ң   қы зм етін  атқарады . 

Мысалы: базарға қетті,  базарды аралады, базарда 

жүр,  базардан қелді.

Зат  есім нің  сөйлем  құрамында  атқараты н 

қызметіне  келсек, оны ң синтаксистік қызметінің 

ең  бастысы  деп,  сойлем нің  басгауышы  мен  то- 

лы қтауы ш ы   ретінде  келуін  атасақ  болады.  Бас- 

тауыш  қы зметінде ж ұм салған  зат есім атау ф ор- 

масында тұрады.  Барыс,  жатыс,  ш ы ғы с,  көм ек- 

тес септіктерде келген  кезде,  олар сойлемнің то- 

лықтауыш мүшесінің қызметін атқарады.  Мекен, 

мезгіл  м ағы налы   септіктерде  қолданы лған  зат 

есімдердің сойлемнің  пысықтауыш  мүшесі бола- 

тын  кездері де  бар.  Анықталатын создің  алдын- 

да тұрып  ешбір тұлғалы қ озгеріске түспей аны қ- 

тауыш  қы зметінде жұмсалады.  Ж іктік тұлғалы , 

сондай-ақ  3-ж ақ нолдік формапы зат есімдердің 

сойлем нің  баяндауыш ы  болатыны  да тіліміздің 

синтаксистік құры лы мы на тән жағдай.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   728   729   730   731   732   733   734   735   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет