Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет724/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   720   721   722   723   724   725   726   727   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
жігіт болды м а ? деген сұрауды бірнеш е бала ту- 

ралы бір адамға да, бір бала туралы бірнеше адамға 

да қою ға болады.  Сол тәрізді балалары жігіт бо- 

лып паі дегендегі кәптік мағынаның балаға қатыс- 

ты  екені,  яки  оны ң  ата-анасы на  қатысты  екені 

тосы ннан тыңдап тұрған адам  үшін айқы н емес.



456

М ОРФОЛОГИЯ

Демек,  мұндағы балаларың, балалары дегендердің 

сырткы тұлғасы   бұл тәуелдеуіміз оңаш а  ма,  ор- 

тақ па деген  сауалға жауап бермейді.  М ұның жа- 

уабын  сөйлеу,  жазу  контексінен  ған а  іздеу  ке- 

рек.  Үш інш і  ж ақтағы   тэуелдеулі  сөздің  көптік 

жалғаусы з түрінің әрі оңаш а, әрі ортақ тәуелдеу 

болу  сыры  да  осы ған   ұқсас.  М ұның  да  оңаш а, 

ортақ тәуелдеу екенін  оны ң  өзіміз  грамм атика- 

лық байланыста айтылған сөйлемдегі басқа сөздер- 

ге  қ а р а п   а ж ы р а т а м ы з .  Б ұ л   а й т қ а н ы м ы з  

түсініктірек болу үшін мына бір-екі мысалды са- 

лысты рып  көріңіз: оның баласы (мұндағы  баласы



-  оңаш а тәуелдеу), олардың баласы  (м ұндағы  ба- 

ласы - ортақ тәуелдеу).  Тәуелденген сөздің осы - 

л а й ш а   ү ш ін ш і  ж а қ т а   к ө п т ік   ж а л ғ а у ы н ы ң  

көм егінсіз-ақ ортақты қ м ағы наны  аңғарта алуы

-  қы пш ақ тобындағы тілдердің өзге түркі тілдері- 

нен бір ерекшелігі есепті. Өйткені көпшілік түркі 

тілдерінде тэуелденетін сөз мұндай мағынаны беру 

үшін  көптік жалғаулы болу керек.

3.2.3.  З ат есімиің септелуі

Септелу  деп  сөздердің  сөйлем  іш інде  өзге 

сөздермен  дәнекерлесу  үшін  септік  ж алғауы н 

қабы лдап,  грам м атикалы қ  тұрғы дан  өзгеріске 

түсуін  айтады.  Қ азақ  тіліндегі  септік  ж алғауы - 

ның жеті түрі бар, олар:  атау,  ілік,  барыс,  табыс, 

жаты с,  ш ы ғы с,  көмектес  септіктері.  Сөздердің 

жекеше түрі мен кепш е түрінің септелу үлгісінде 

при н циптік айы рм а жоқ.  Септік жалғауы ж еке- 

ше  сөзге  де,  көпш е  сөзге  де  бірдей  ж алғанады . 

Қ азақ тіліндегі септік жалғауларын грамматика- 

лы қ септік жалғаулары және кеңістікті білдіретін 

септік жалғаулары деп бөліп қарайтын дәстүр бар. 

Грамматикалық деген топқа атау, ілік, табыс жал- 

ғаулары н  ж атқы зады   да,  кеңістікті  септіктерге 

барыс,  жаты с,  ш ы ғы с,  көмектес  ж алғаулары н 

жатқызады.

Грамматикалық деп атап оты рған топқа жа- 

татын жалғаулардың негізгі қызметі  -  бастауыш- 

ты  (атау септігі), тәуелділікті (ілік септік),  істің, 

қи м ы л д ы ң   о б ъ ектісін   білдіру.  Ал  кең істікті 

білдіретін ж алғаулар істің,  қимылдың  қайда ба- 

ғы тталғаны н (барыс септік),  қай жерден бастал- 

ғанды ғы н (ш ығыс септігі), қай жерде және қалай 

не  арқы лы   болып  ж атқаны н  (жатыс,  көмектес 

септігі),  бір  сөзбен  айтқанда,  істің,  қим ы лды ң 

бағыты н,  мекенін білдіреді.

Сөйлемдегі  орын  тәртібі  ж өнінен  алғанда, 

септікжалғаулы сөз озін меңгеретін сөзден бұрын 

тұрады.  (Стилъдік  м ақсатта  кейде  оның  меңге- 

ретін  созден кейін келуі де мүмкін).  Сегітік жал- 

ғаулары  зат есімнің түрлену жүйесі болатынды- 

ғы,  біріншіден, тек зат есімдер, я зат есімдердің 

орнына жүретін сөздер  ғана септелетіндігі, екін- 

шіден, басқа сөз таптары септеле қалса, олар зат- 

таны п кететіндігі жалғаудың бұл түрінің ерекше 

белгісі.


Сөздердің септелу жүйесі мынадай:

Атау  септік.  С ептік  жалғауы  қатарында  са- 

налып жүргені болмаса,  атау септігінің арнаулы 

жалғауы жоқ. Дұрысында,  атау септігі деп отыр- 

ғаны м ы з  -  сөздің септік ж алғауы н  қабылдамай 

тұрған күйі.  Оны атау септік деп септік жалғау- 

лары ны ң басына қою  аса қажет,  өйткені заттың 

кім,  я  не  екенін  білдіретін сөзбен ж ақ ж ағы нан 

қиысып, субъектілік-координаттық қатынаста бай- 

ланысып, сөйлем құрайды.

Ілік септік. Бұл зат есім созге -ның,  -нің,  -дың, 

-дің,  -тың,  -т/>/жалғауларының жалғануы арқы- 

лы жасалады: баланың,  есіктің.

Ілік септігі жалғауының сөзге қосылған кез- 

де  беретін  бірден-бір  м ағы насы   иелік,  меншікті 

білдіру.  Септіктің бұл түрі тәуелдік категориясы- 

мен  ты ғы з  байланысты.  Ол  тәуелдік  жалғаулы 

созбен әрдайым синтаксистік бірлікте айтылады. 

Тәуелдік жалғаулы  сөз ж оқ жерде  ілік жалғаулы 

создің жалаң өз мағынасында грамматикалық тия- 

нақтылық болмайды, ол әр кез тәуелділік жалғау- 

лы  созге  бағыныш ты,  оны ң  грамматикалық  ма- 

ғынасын анықтаушы соз ретінде айтылады.  Мәсе- 

лен , кітаптың беті дегендегі ілік жалғауындағы 

жалаң кітаптың деген сөз өз бетінше тұрып  ф ам - 

матикалы қ  тиянақты лы қты   аңғарта  алмайды. 

Оның фамматикалық тұрғыдан тиянақталуы үшін 

озі қатысты тәуелдік жалғаулы создің онымен ілесе 

айтылуы қажет.  Зат есімдер ілік жалғауында кел- 

генде  онымен  тіркесетін  тәуелдік  жалғаулы  сөз 

ылғи  үшінші  жақта  тұрады,  кез  келген  зат  есім 

семантикалық жағынан 3-жақты білдіреді.

Ілік септігі арқылы көрінетін фамматикалы қ 

тәуелдіктің басты-басты түрлері деп оның меншік 

иесін (жолдасымның үйі), туыстық жақындықты 

(егіздің сыңары), табиғи бірлікті (сиырдың мүйізі), 

нәрсенің бөлшегін (есіктің тұтқасы), дерексіз ұғым- 

дардың байланысын (істің нәтижесі), логикалық 

субъектіні  (желдің ызыңы), сапалық ерекшелікті 

(сараңның сараңы) білдіруін атауға болады.

Ілік септігі ж алғауы ны ң түсіп  қалатын  кез- 

дері болады: есік алды,  тау іші,  акын өлеңі.



ЗАТ ЕС ІМ

457



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   720   721   722   723   724   725   726   727   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет