Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 . 2 .   З А Т   Е С І М Н І Ң   Т Ү Р Л Е Н У   Ж Ү Й Е С І



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет722/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   718   719   720   721   722   723   724   725   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3 . 2 .   З А Т   Е С І М Н І Ң   Т Ү Р Л Е Н У   Ж Ү Й Е С І

Зат  есім нің  түрленімі  дейтін  түсінік  оны ң 

жекеше, копше түрде қолданылу, септік, тәуелдік, 

жіктік ж алғаулары нда  қолданылу ж үйесін  қам - 

тиды.  Тілдердің озге жүйесімен,  әсіресе,  еуропа 

тілдерімен  салы сты рғанда, түркі тілдерінің,  со- 

ның ішінде қазақ тілінің түрлену жүйесінің түбе- 

гейлі өзгешелігі бар.



3.2.1.  Зат есімнің коптік тұлғада 

қолданылуы

Н ақты лы  лексикалы қ м ағы насы на орай  зат 

есім  сойлем  іш інде  не жекеш е,  не  копш е  түрде 

қолданылады .  Зат есімдерді жекеш е,  көпш е деп 

аталатын  екі топ қа  айыра  корсетуге  негіз  бола- 

тын ең басты грамматикалық сыртқы белгі - олар- 

ға  коптік  ж алғауы ны ң  жалғануы.  К өптік  жал- 

ғауын жалғау сезге көптік мағына берудің негізгі 

жолы  болғаны м ен,  бірден-бір  ғана  жолы  емес. 

Ана тілімізде зат есімде коптік м ағы на пайда бо- 

луының бұдан да басқа амал-тәсілдері бар.

Көптік м ағы наны ң арнаулы қосымш а арқы- 

лы  пайда  болуы,  негізінен  алғанда,  коптік жал- 

ғауыны ң  қы зметіне  байланысты.  Қ азақ  тілінде 

көптік ж алғауы -лар,  -лер,  -дар,  -дер,  -тар,  -тер 

деген алты түрлі фонетикалық нұсқада ұшырай-

ды.  М ұның -лар,  -лер нұсқасы аяғы дауысты ды- 

быс пен -й,  -у,  -р дыбыстарына біткен создерге (ба- 

лалар,  үйлер,  таулар,  нарлар), -дар,  -дер нұсқасы 

аяғы мұрын дыбыстары менл, з, ж дауыссыздары- 

ны ң  біріне  біткен  создерге  (киім дер,  қы здар), 

-тар,  -тер нұсқасы аяғы қатаң дауыссыздар мен 

ұяң б, г дыбыстарына біткен создерге  (қонақтар, 

арабтар, филологтар) жалғанады.  Коптік жалғауы 

ж алғанған  зат  есімдер  көптік  мағы намен  қоса 

озінің бастапқы лексикалы қ мәніне орай сойлем 

ішінде мынадай мағы налы қ реңктерге ие болады.

Нәрсенің оз алдына дербес-дербес санап корсе- 

туге болатын бөлшектерден тұратындығын корсе- 

теді.  М ысал ы: өзендер, кітаптар, жануарлар,  ыдыс- 

тар.  К өптік ж алғауы н  бұл ретте қолдану көбіне 

соз  болып  оты рған   заттардың  біркелкі  емес, 

әркелкі  екендігін  аңғарту  қажеттігінен  туады. 

Келтірілген  мысалдардан  коптік  ж алғауы ны ң 

м ұндағы  өзен,  кітап,  жануар,  ыдыс дегендердің 

ұ зы н   с а н ы н ы ң   м о л д ы ғ ы н а н   гөрі  о л ар д ы ң  

түрлерінің  коптігін  білдіру  үшін  ж ұм салғанды - 

ғы н кореміз.

Сан жағынан бөлшектеп корсетуге келмейтін 

бір текті нәрселердің ж иы нтығы н білдіретін атау- 

ларға ж алған ған   кезде де көптік жалғауы ж оға- 

рыдағы секілді ол заттың жай  ғана көптігін емес, 

түрінің, сыртының әр түрлі екендігін аңғартады. 

М ысалы: тағамдар,  тәттілер,  тастар.  Мұндай 

зат есімдер әр түрлілікті, әр сырттылықты корсет- 

пей, бірыңғай,  бір текті нәрселердің жиынтығын 

корсететін болса, онда олар әрдайым коптік жал- 

ғауы ж алғанбай айтылады.

Коптік жалғауы өзі ж алғанған  зат есімдерге 

молшылық,  қисапсыз коптік секілді мағыналар- 

ды да үстей алады.  Мұндайда зат есімдердің негізгі 

л е к с и к ал ы қ   м ән ін ің ,  кобін есе  сан  ж ағы н ан  

болшектеп корсетуге келмейтін нәрселерді білдіруі 

шарт.  Мысалы: сулар, үгінділер.

Зат есімге коптік жалғауы жалғанғанда бұдан 

кейін пайда болатын басты бір  мағы налы қ реңк

-  белгілі  бір  адамдардың  тобы н,  ж иы нты ғы н 

білдіру.  Мысалы: жастар, сауыншылар, қырғыздар, 



ғалымдар, еуропалыктар.

Туыстық  ж ақы н ды қты   білдіретін  зат  есім- 

дердің тәуелденген түріне ж алғанған кезде көптік 

жалғауы біреудің есімін сый тұтуды,  құрмет тұту- 

ды білдіреді.  Мысалы: апамдар, эжелер, атамдар.

Көптік жалғауы мезгіл мөлшеріне байланыс- 

ты  айтылатын  кейбір  зат  есімдерге  ж алғанған 

кезде сөзге тұспал,  шамалау м ағы насы н  үстейді. 

М ысалы:  кыстың  ортасында  -  қыстың  ортала- 

рында,  тамыздың  аяғында  -  тамыздың  аяқта- 

рында,  жаздың басында - жаздың бастарында.



ЗАТ Е С ІМ


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   718   719   720   721   722   723   724   725   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет