Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет714/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   710   711   712   713   714   715   716   717   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
МОРФОЛОГИЯ

іш іне  сөйлеу  процесіндегі  айты лы п  оты рған  

әңгімеге  сөйлеуші  кісінің  өз тарапы нан  беретін 

бағасы да, сондай-ақ оның жеке басының қуаныш- 

реніш  сезімі де  қоса кіреді екен.

Э м оциялы -экспрессиялы   белгілердің тілдің 

барлық саласына қатысы бар.  Оны тілдің дыбыс, 

сөз жүйесінен де,  ф ам м атикалы қ құрылымынан 

да кездестіреміз. Тілдегі эм оциялы қ-экспрессия- 

л ы қ  құбылыс әсіресе  одағайларды ң  сем антика- 

сы нан, стильдік қолданысынан бәрінен де айқы - 

нырақ көрінеді.  Эмоция-экспрессия реңді лекси- 

ка зат есім құрамында да барш ылық.

Затесім құрамындағы эмоциялы-экспрессия- 

лы сөздерді мына секілді екі топқа болсек болады:

1.  Кісінің  көтеріңкі  көңіл  күйіне байланы с- 

ты  қолданылатын  сөздер: қуаныіи,  сүйініш, рахат, 

күлкі, достық, жақсылық,  ізет, қүрмет.

2.  Кісінің  көңіл  күйінің  кірбіңін  танытатын 

сөздер: қайғы, қасірет, күйініш, реніш, кейіс, ашу, ыза, 



намыс, шам (ш амш ылдық), зүлымдық, арамдық.

Сол  сияқты   сыни  реңі  бар арамза,  пэлекет, 



пэле-жала, қауіп-қатер, жексүрын, м алғүн тәрізді 

кісінің біреуге деген  кейістігін,  наразылығы н та- 

нытатын сөздерді де екінші топтағы  эм оц и я-эк- 

спрессия реңді есімдер қатарында атауға болады.

Тілімізде  өзінен  жасы  кішілерге,  жас  бала- 

ларға мерейлене, ықыластана сөйлеген кезде олар- 

ды ң  аты на  -жан,  -тай  секілді  м орф ологиялы қ 

элементтерді  қосы п  айтатын  дәстүр  бар.  М әсе- 

лен,  баланың аты Марат,  Болат болса,  оны Ма- 

ратжан,  Болатжан, Әмір  болса, Әміртайцеп қол- 

данатын әдет елдің бәріне таныс.



-жан,  -тай  дегендердің  бұлардан басқа үлкен 

кісілерге  айтылатын а ға,  апа,  көке,  ата сияқты  

есімдерге қосылып  ізет,  құрмет,  кейде жалыныш 

мәнін білдіретін реттері көп: ағатай, апатай, көке- 



тай, ағажан, апажан, кокежан, атажан.

Қаратпа  мәнінде  қолданы латы н  создердің 

құрам ы нда  жиі  ұш ырайтын  тәуелдіктің  бірінші 

ж ақ жекеш е түріндегі қарағым,  шырағым,  айым, 



күнім,  айнам ,  сонымен  бірге  -ек е  қосы м ш асы - 

мен  келетін ағеке (ағаеке), апеке (апаеке) , атеке 



(атаеке) дегендер де  осы  сияқты .  Бұлардан  гыс 

шырағия  деген  соз  тағы   бар.  Ж алқы   есімдерге 

қосылатын Мэке,  Ісмеке,  Ғайнеке,  Сапеке деген- 

дегі  -еке арқылы  келетін есімдерді де осы лекси- 

калық топқа  қосу керек.

Есімдердің эмоциялы-экспрессиялы мәнінің 

айқындала, саралана түсуі олардың сөйлемде, кон- 

тексте қалай  қолданылуымен  шарттас.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   710   711   712   713   714   715   716   717   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет