Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗ ТАПТАРЫ  ЖӘНЕ  ОЛАРДЫҢ  МОРФОЛОІ ИЯЛЫҚ  ҚҮРЫЛЫМЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет702/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   698   699   700   701   702   703   704   705   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ ТАПТАРЫ  ЖӘНЕ  ОЛАРДЫҢ  МОРФОЛОІ ИЯЛЫҚ  ҚҮРЫЛЫМЫ

пы  грамм атикалы қ  мағы налары   үзын  сөзінің 

белгілі заттың көлемдік сыны, одан жалпы  сапа- 

лы қ  сыны ,  үлкеннің  де  заттың  сапалы қ  сыны , 



көктің де белгілі заттың түсі, одан сапалық сыны, 

жақсының да  белгілі  заттың  сап алы қ  сы ны   бо- 

луы  осы  сөздердің  бәріне ортақ жалпы  грамма- 

тикалы қ м ағы на  (лексикалық м ағы на емес) тән 

болып,  соны ң  негізінде  заттың  әр  түрлі  сы ны н 

білдіретін грамматикалық топ құрайды. Дәл осын- 

дай ретпен  заттың сандық сипаты н  (есептік сан,' 

реттік  сан,  болжалдық  сан,  бөлш ектік  сан,  жи- 

нақты қ сан,  топты қ  сан)  білдіретін  сөздер,  зат- 

ты ң   әр   түрлі  қи м ы л ,  іс -ә р е к е т ін ,  п р оц есін  

білдіретін  сөздер,  қимылдың  әр  түрлі  амалын, 

мезгілін,  мекенін,  себебін,  мақсатын т.б.  қасиет- 

терін білдіретін сөздер, осынд&й атаушы сөздердің 

орны на  жүретін  орьінбасар  сөздер  болатыны н 

айтуға болады.  Сөйтіп,  бұл  ж алпы  грамматика- 

л ы қ  м ағы на  лексикалы қ  емес,  грамм атикалы қ 

семантика болып табылады. Сондықтан  сөздерді 

ф ам м ати кал ы қ  топтарға,  яғн и   сөз  топтары на 

жіктеуде,  топтастыруда  ұстанатын  басты  прин- 

цип семант икалық(яғни лексикалық емес,  ф ам - 

м а т и к а л ы қ   с е м а н ти к ал ы қ )  п р и н ц и п   екен ін  

көреміз.  Екінтіден, осындай ф ам матикалы қ топ- 

тарға белгілі-белгілі өзіндік түрлену жүйесі,  өзге- 

ру, тұлғалы қ парадигмасы  немесе бұған  қарама- 

қайш ы түрленбеу, тұлғалық өзгеріске түспеу тән 

болып  келеді.  Сондықтан түрлену ж үйесіне  (не- 

месе  оған  қарама-қайш ы  түрленбеуге)  негіздел- 

ген  категориялық ф ам м атикалы қ м ағы на жүйесі 

мен фамматикалы қ категорияларының болу-бол- 

мауьі^ сөздерді  таптасты руды ң  екін ш і  негізгі 

(морфологиялық) принципі, яғни создердің  гүрлену 

жүйесі  болып  табылады.  М ысалы,  зат  атауын, 

затты қ  ұғымды білдіретін  сөздерге  көптелу  (со- 

^ .ға н   с ^ к е с   сан-м өлш ер  категориясы ),  септелу 

(септік категориясы), тәуелдену (тәуелдік катего- 

риясы )  тән де,  қимыл,  іс-әрекетті,  процесті т.б. 

білдіретін  сөздерге  жіктелу  (ж ақ  категориясы), 

шақты білдіру (ш ақ категориясы),  модальдылық- 

ты  білдіру (рай  категориясы), болы м сы зды қ-бо- 

лымдылықты, сабақтылық-салттылықты, субъект- 

объектімен  әр түрлі  қатынасты  (етіс  категория- 

сы)  білдіру  т.б.  тән  болып  келеді.  Ал  заттың  әр 

түрлі сы нды қ белгісін түр-түсін  білдіретін,  сон- 

дай-ақ заттың әр түрлі сандық сипатын білдіретін 

және  қим ы лды ң,  іс-әрекеттің  алуан  түрлі  ама- 

л ы н ,  м е к е н ін ,  м езгіл ін ,  с е б е б ін ,  м ақ саты н  

білдіретін сөздер - арнайы  ф ам м ати калы қтұлға- 

лармен түрленбейтін сөздер. Сондықтан ол түрлен- 

бейтін  сөз  табына  жатады.  Ал  басқа  сөздердің

орнына жүретін орынбасар сөздер, өздері қандай 

сөздердің орнына жүрсе, солар сияқты түрленеді, 

я  солар  сияқты   түрленбейді.  Сөздерді  таптас- 



тырудың үіиіниіі синтаксистік приципі сөздердің 

сөйлемде өзіне тән белгілі қызмет атқарумен және 

сол  сөздердің  тіркесу  сипатымен,  яғн и   қандай 

топтағы сөздермен қалай тіркесе алуымен байла- 

нысты.  Мысалы, зат атауын білдіретін сөздер атау 

тұлғада тұрып, қимыл, іс-әрекеттің иесі (субъект), 

бастауыш, табыс септігінде  келіп, тура толы қта- 

,уыш,  жіктеліп  келіп,  баяндауыш ,  ілік  септікте 

және  екінші  затпен  қатыстық  қатынаста  келіп 

анықтауыш,  көлемдік септіктерде  келігі  пы сы қ- 

тауыш,  кейде жанама объект мәнінде толықтау- 

ыш  қызметтерін  атқары п,  атау  тұлғада  қим ы л, 

іс-әрекетті білдіретін  предикатпен  қиы са байла- 

нысады, ілік септікте екінші сөздің тәуелдік жал- 

ғауында тұруын талап  етіп,  онымен  матаса бай- 

ланысады ,  екінш і  сөзбен  түбір  күйінде  тікелей 

орын тәртібі арқылы  қабыса байланысады, табыс 

я  көлемдік септіктерде екінші  сөзге  (көбіне етіс- 

тікке)  меңгеріле байланысады. Ал  қимыл, іс-әре- 

кетті  білдіретін  сөздер  жіктеліп  келіп  баяндау- 

ыш,  көсемш е  тұлғасы нда  пысықтауыш ,  белгілі 

түрлері  атау тұлғада заттанып барып  бастауыш, 

есім ш е  тұ л ғасы н д а  ан ы қтауы ш ,  табы с  ж әне 

көлемдік септіктерде затганып  барып толықтау- 

ыш қызметтерін атқарып, фамматикалық субъек- 

тімен жіктеліп  келіп  қиыса байланысады, етістік- 

пен  (көбіне  көсемше тұлғасында)  қабыса байла- 

нысады, есімше тұлғасында анықтауыштық қаты- 

наста да есім сөзбен  қабыса байланысады, септік 

жалғауындағы сөздерді меңгереді.  Заттың сынын 

және санын білдіретін сөздер зат атауларын анық- 

тап,  затпен  қабы са  байланы сы п  қолданылады , 

заттанып барып  бастауыш, толықтауыш ,  адамға 

байланы стысы жіктеліп барып  баяндауыш   қы з- 

метін  атқарады.  Қимылдың  әр  түрлі  сипаты н 

білдіретін  сөздер  қим ы л  мәніндегі  сөздермен 

қабыса байланы сы п,  пысықтауыш  қызметін ат- 

қарады. Ал басқа сөздердің орнына жүретін орын- 

басар сөздер өздері орнына жүретін сөздердің син- 

таксистік  қы зметін  атқары п,  солар  байланы сқа 

түсетін сөздермен тіркеседі.  Бұл  сияқты  қасиет- 

тер көмекші сөздерде, әсіресе лексикалық мағына- 

сынан бүтіңцей айрылып қалған көмекші сөздің ерек- 

ше түрі  шылау  мен  одағай,  модаль  сөздерде  бол- 

майды.  Шылаулардың сөз байланысындағы орны 

бүтіндей бөлек. Осы көрсетілген принциптердің не- 

гізінде атаушы сөздерді мынадай сөз таптарына боліп 

қарауға  болады:  зат  атауын  білдіретін  -  зат  есім, 

затгыңәртүрлі сынын, қатыстықбелгісін білдіретін




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   698   699   700   701   702   703   704   705   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет