Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет7/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
8

АЛҒЫ  СӨЗ

сыртқалмаған. Мысалы, НАБаскаковякугтіліңдегі 

етістіктің  бұйрықты  бараар  формасыңцағы  -аар 

аффиксін кезінде -гыр көрсеткішінен шығарған бо- 

латын.  Ол  және  бүл  -гыр  түлғалығын  есімшенің 

көне формативі (“древний причастный форматив”) 

деп санаған (Н.Е.Петров).

О сы  ай ты лған д ар  іспеттес  сы рт  қ а л п ы  

күңгірт тартқан,  коне  түрпатты  етістік ф орм а- 

ларына,  сондай-ақ мына бір лексем аны  да жат- 

қызуға болады:

Оларға  айтары ңы з  сол  болсын:

Ж әміш іден  қос  айтып,

Ж араға  м ам ы қ  тосатып



Келе жата дегейсіз (Доспамбет).

Неге келе жата, неге келе жатыр емес? 

Сірә,  бүған да жауапты  сол  тілде  бір  кезде 

“жаралып, жасалып қо й ған ”,  тілдің “оз ішіндік, 

өзі үш індік”  өлем -ж үйесінен  іздеу керек бола- 

ды.


Ж оғарыда  айтқаны м ы здай,  тілдегінің  бәрі 

бірдей  қолм ен  қойғандай  көрінеу  емес.  О ны ң 

озіндік  бүгінге  беймәлім ,  колеңкелі  түстары 

ш ы ны нда  әлі  барш ы лы қ.  Бір  ғана  мысал:  Енді 



менің  күнелтер  жагдайым  жоқ,  Шыгыршықта 

айналган ақ тиындай(Мүк,атали).  Коңіл аудар- 

ғалы оты рғанымыз -  осындағы кунелтуетістігі. 

М үны ң кун  түбірінен ж асалғандығы жай  козге 

де корінеу.  О ны ң есесіне оған жалғанғанел (ту) 

ф о р м а н ты н ы ң   с о зж а са м д ы қ   таб и ғаты   ты м  

бүлдыр.  Б ір ақ  бүл  күңгірттікті  П .М .М ели о- 

ранскийдің озінің “Краткая грамматика казак- 

киргизского язы ка” дейтін еңбегінде  әлгі кунел 



(ту)  ж өне  осы  қү р ы лы м д ас  ж өнел,  жогал 

етістіктері туралы айтқан мына бір пікірі едәуір 

сейілте түседі. “Наряду с наращ ением ла,  встре- 

чается, хотя значительно реже,  наращение ал(ел, 



ол), например, кун-61 (жить) от /суя(день), джбнді 

(отправиться) от дждн - путь, джогал (потерять- 

ся)  от джоқ небытье”.  Ғалым  бүл жерде  әдетте 

есім созден етістік жасайтын  -ла(-ле) жүрнағы- 

ның метатезалануы сияқты процесті, яғни оның 

кейде -ал(ел) болып та түрлене алатыны туралы 

айтып  отырған  сықылды.  Б ір ақ бүл  пікірді  әлі 

де жете дәлелдей түсу керек.

Бүл айтылғандардан шығатын қорытынды: 

тіл деңгейлерінің кейде қазіргі қалпы да қажетіне 

қарай  салыстырма  тіл  дерегіне  сүйенуді  талап 

етеді.  Ойткені олар өздерінің барлы қ іш түтас- 

тығымен,  бар болмыс-жүйесімен,  ішкі даму за- 

ңымен  қазіргі  қалпы нан  гөрі  қадімгі  қалпы на 

көбірек жуық.  Ойткені тіл  -  тарихи  категория. 

Д ем ек  тіл  д ең гей л ер ін ің   қазір гі  қ а л п ы н ы ң

кәдімгі  қал п ы н сы з  толы қ  таныла  қою ы   кей 

жағдайда тіпті  мүмкін  бола  қоймайды.  Оларды 

зерттеуде тарихи сипаттағы түрлі тіл дерекгеріне, 

тиісті салыстыруларға, яғни кең магынадагы ди- 



намикалық синхронияга барудың қажеттігі,  міне 

осындайдан келіп шығады.

Қ азақ тілінің грамматикалық қүрылысының 

неғүрлым кобірек зертгелген түсы - Кеңес дәуірі. 

Бүл  жетпіс  жы лды ң  ішінде  оқулы қ,  оқу  қүра- 

лы, монография, диссертациялық зерттеу түрінде 

бірқыдыру ғылыми еңбек жарияланды.  Солар- 

дың ішінен Ахмет Байтүрсынүлының алғаш қазақ 

тілінің бар деңгейін қам ти, жүйелеп жазған үш 

бөлімді “Тіл - қүралымен” қүрылымдас, әрі маз- 

мүны жағынан да едәуір үлгілес келетін, әсіресе, 

үж ы мды қ  екі  еңбекті  атауға  бөлады.  М ысалы, 

“Қазіргі  қ а за қ   тілін”  (1954)  ж әне  екі  бөлім  бө- 

лып ш ы қ қ а н “Қ азақ тілі грамматикасын”  (1967). 

Алдыңғысы өқу қүралы ретінде, лексика,  фөне- 

тика, фамматика деңгейлерін қарастырса, кейінгі 

тек морфөлөгия мен синтаксисті сипатгауға ғана 

арналған.  Бүл айтылғандардан қазақ тілінің ф ам - 

м а т и к а л ы қ  

қ ү р ы л ы с ы н ы ң  

б ір к е л к і 

зерттелмегенін көруге болады.  Негізінен маман- 

дарға арналған соңғы “Қ азақ тілі ф ам матикасы ” 

ш ы ққан н ан  бері де міне отыз бес жылдай уақыт 

отгі.  Бүл аралықта жалпы тіл білімінде,  ф ам м а- 

тикалы қ ілімде де, әдеби тіліміздің стильдік тар- 

мақтары  м ен  қы зм ет жүйесінде  де  едәуір  алға 

жылжу,  грам м атикалы қ  жеке  категорияларға 

қатысты теориялық коп жаңғырулар, іягерілеулер 

болды.  Соған сәйкес тілдің лингвистикалы қ та- 

биғаты жөніндегі түсінігіміз де байып, кеңи түсті. 

Тілдік  нөрмада да  белгілі  өзгерістер  байқалды. 

Ең бастысы, бүл түста ф ам м ати ка ілімі теория- 

л ы қ  ж ақтан едәуір байыды, тілдің ф ам м ати ка- 

л ы қ қүры лы сы іштей біршама нақтылана түсті. 

М ысалы, тіл білімінің қазіргі интонолөгия,  мор- 

ф онология,  сөзжасам сияқты  салалары өз алда- 

рына  осы  аралы қта  дараланып  шыға  бастады. 

Грамматика ілімінің дамуындағы осы тәрізді то- 

лысулар мен жаңарулар негізінде жаңа мазмүн- 

ды,  әрі толы қ академ иялы қ қазақ ф ам м ати ка- 

сын дайындау және басып шығару қажетгігі келіп 

туды.  М үндай  сипатты “Қ азақ ф ам м ати касы н ” 

жазуға кіріспес бүрын бірсыпыра іздестіру, жан- 

жақты дайы нды қ жүмыстары жүргізілді.

Бүл ретте алдымен бүған дейін ғылыми ай- 

налымға  коп  ілінбей  келген  ауыз  әдебиетінің, 

бірнеше ғасыр бойы қауырт дамыған жыраулық 

өнер  м ен  елдің  ежелгі  а қ ы н д ы қ   м эдениеті 

үлгілерінен, сондай-ақ күні кешеге дейін ақтаң-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет