Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет697/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   693   694   695   696   697   698   699   700   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
МОРФОЛОГИЯ

кез келген грамматикалық мағынамен емес, оның 



категориялық  грам м ат икалы қ  м ағы на  түрімен 

байланысты.  Ал  грамм атикалы қ  м ағы н а  деген 

ұғымның жалпы грамматикалық мағына,  қатыс- 

тық грамматикалық мағына деп аталатын түрлері 

грамм атикалы қ  категорияға  қатысты  емес  пе? 

деген де сұрақ туады.

Грамматикалық мағынаны жалаң түрде грам- 

матикалы қ м ағы нам ен  қатысты  ғана  карау,  сол 

шеңберде  ғана анықтау жоғарыда көрсетілгендей 

дұрыс  болмайды.  Грамматикалы қ  категория әрі 

өзара тектес,  мәндес,  ыңғайлас, әрі бір-біріне қай- 

шы мәндегі бірнеше (кем дегенде екі түрлі)  грам- 

м атикалы қ м ағы нада немесе м ағы налар ж иы н- 

ты ғы нан  тұры п,  ол  грамм атикалы қ  м ағы налар 

белгілі  парадигмалық тұлғалар жүйелері арқылы 

беріледі.  Сол арқы лы   грамматикалық  категория 

белгілі  грам м атикалы қ  топтағы   сөздердің  (сөз 

таптарынан) түрлену жүйесі болып,  сөз табы  ре- 

тінде ерекшеленеді, әрі сол сөз табының грамма- 

тикалы қ белгісі болып табылады.

Сөйтіп  грам м атикалы қ  категория  болудың 

алғы   шарты  мынадай:  1)  бірнеш е,  кемінде  екі 

грам м атикалы қ  м ағы на  болу  керек;  2)  ол  (кемі 

екі)  м ағы налар  бір-бірімен  тектес,  ы ңғайлас, 

мәндес болу керек, әр тектес мағы налар грамма- 

тикалық м ағы на құрай алмайды;  3) ол  граммати- 

калық мағыналар қаншама тектес,  ыңғайлас бол- 

са да,  мысалы, тәуелділік м ағы на,  екінш і ж ағы - 

нан, бір-біріне қарама-қайшы болып, мысалы, сол 

тәуелдіктегі  ж ақ сияқты ,  яғн и   1-жақ 2-ж аққа,  я

3-ж аққа  қайш ы ,  2-ж ақ  1-жаққа, я  3-ж аққа қай- 

шы  келуі;  4) сөйтіп  барып, әрі тектес,  әрі  ы ңғай- 

лас, әрі бір-біріне қарама-қайш ы   мағыналардың 

бірлігі,  тұтасты ғы   болуы;  5)  сол  тектес  м ағы на 

да,  қайш ы   м ағы н а да бөлек-бөлек белгілі  грам- 

м атикалы қ формалар  а р қ ы л ы   б е р іл у і   ж ә н е

6)  олардың  белгілі  парадигмалық  жүйе  құрауы 

арқылы  м а ғ ы н а л ы қ -т ұ л  ғ а л ы қ   с ә й к е с т ік   бір 

ж иы нты қ  болуы.  М іне,  осындай  талаптар  мен 

ш арттарға  сәйкес  келетін  тілдік  құбылыс  қана 

грамм атикалы қ категория  болып таны ла алады. 

М ысалы,  ж іктік  (ж ақ)  категориясын  алайы қ. 

Жіктеліп, субъектінің кім,  не екенін  білдіру және 

жақ мәні ж ақ  категориясы ны ң  негізгі  ортақ ма- 

ғынасы.  Қай  ж ақты   алсақ та  (бірінші  ж ақта да, 

екінш і ж ақта да,  үшінші ж ақта да) осы  м ағы на- 

лар бар.  Солай  бола тұрып, ж ақ-ж ағы нан  (кейде 

жекеше я  көпш е) бір-біріне  қарама-қайш ы  және 

сол  әрбір  қайш ы  м ағы наны ң әрқайсы сы на  тән 

грамм атикалы қ тұлғасы   (ф орм асы )  бар:  1-жақ 



-м ы н,-м ін,  -бы н,-бін,  -п ы н ,-п ін   н ем есе  -м  т.б.,

2-ж ақ  -сың,-сін немесе  -ң, сыпайы түрі  -сыз,  -сіз 

немесе  -ңыз,  -ңіз,  3-жақта арнайы тұлға ж оқ не- 

месе -а-,  -е,  -йжәне -ып,  -іп,  -п көсемше тұлғасы- 

нан  кейін  -ды,  -ді,  -ты,  -ті.  Ж әне  бұл  тұлғалар 

парадигмалық түрлену жүйесі  болып  саналады. 

Міне,  осылардың бірлікж иы нты ғы   грамматика- 

лы қ жақ (жіктелу)  категориясы болып табылады.

Л ексикалы қ мағы наны ңж алпы лануы  арқы- 

лы  пайда болатын  грамматикалық  (жалпы  грам- 

м атикалы қ)  м ағы налар жүйесі  (кем дегенде  екі 

түрлі мәндес, текгес грамматикалық мағына) ешбір 

грамматикалық тұлғасыз семантикалық тәсіл ар- 

қылы  ғана берілетін болса,  онда грамматикалық 

категория жасай  алмайды,  ойткені грамматика- 

л ы қ  категория  тек  грамм атикалы қ  м ағы ңалар 

жиынтығы  ғана емес,  сол тектес,  мәндес, әрі бір- 

біріне  қарама-қайшы грамматикалық мағыналар- 

ды  білдіретін,  парадигмалық сипаттағы грамма- 

тикалы қ тұлғалар жүйесі болып табылады.  Сон- 

ды қтан ,  мысалы,  зат  есім нің  жалпы  зат  атауын 

білдіруін  былай  қойғанда,  м ұндатіпті бір-біріне 

қарам а-қайш ы  ж әне тектес,  мәндес  м ағы налы қ 

та қасиет жоқ, яғн и  бір ғана жалпы грамматика- 

лы қ мағына (қайшы) оппозициялық және тектес 

мэнді  және  ж алқы   есім,  деректі  және  дерексіз 

зат есім,  кімдік (адамға байланысты) және  нелік 

(адамнан  басқа зат атауларына байланысты)  зат 

есім,  сагіалық  ж әне  қаты сты қ  сын  есім  т.б.  сол 

сөз табы ны ң  (зат есім я сын  есімнің)  граммати- 

калық  категориялары бола алмайды, ол  грамма- 

тикалы қ мағыналардың морфологиялық көрсет- 

кіштері  жоқ.  Ал  грамматикалық  м ағы налар  се- 

м антикалық тәсіл  (лексикалық м ағы наны ң жал- 

пылануы)  арқылы  берілсе  де,  олардың  (тектес 

ф амматикалық мағыналардың) бір-бірінен айыр- 

машылығы  (қарама-қайш ы лы ғы)  кейде ф ам м а- 

тикалы қ  формалар  арқылы  берілетін  болса,  сөз 

ж оқ,  бұл  м ағы налар  мен  формалар  ж иы нты ғы  

ф ам матикалы қ категория жасай алады.  Мысалы, 

етістіктің  с а л тты л ы қ -саб ақ ты л ы қ   м ағы н асы  

түбірдің семантикасы арқылы  көрінеді, яғн и   кез 

келген  етістік түбір  ешбір  грамматикалық ф ор- 

м асыз-ақ я салттылық  мағы наны, я сабақтылық 

мағынаны білдіреді. Салттылық-сабақтылық мән 

етістік  түбірдің  сем антикалы қ  сипаты,  қасиеті 

болып табылатындықтан да,  кейбір зерттеушілер 

бұл қасиетті етістік сөз табындағы омонимия мен 

полисемияның шегін ажырататын критерий ретін- 

де де ұсынады. Соған қарамастан, етістіктің салт- 

тылық-сабақтылық мәні тура объектіні талап ету- 

етпеуіне  қарай  грамматикалық  ф орм аға  байла- 

нысты,  өйткені тура объект табыс септік форма-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   693   694   695   696   697   698   699   700   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет