Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗДЕРДІҢ  МОРФОЛОГИЯЛЫҚ  ҚҮРЫЛЫМЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет696/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   692   693   694   695   696   697   698   699   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗДЕРДІҢ  МОРФОЛОГИЯЛЫҚ  ҚҮРЫЛЫМЫ

431


нақты лексикалық мағынадан жалпыланған, жал- 

пы сипаггағы мәңді білдіретін м ағы на деп анық- 

талады.  С ондай-ақ  “тілдегі  өзіне тән  граммати- 

калы қ  формасы  (тәсіл)  бар жалпы  грамматика- 

лы қ мағына да грамматикалық категория деп ата- 

лады ” ,  немесе  “тілдегі лингвистикалық единица- 

ларды ң,  яки  оны ң бір тобы ның  грамм атикалы қ 

амал-тәсілдер арқылы  берілетін жалпы сипатта- 

рыны ң бірі” ,  немесе  “морфологиялық  категория 

деп  ортақ грамматикалық сипаттағы  м ағы наны  

білдіретін сөз формаларының жүйесі”,  не “бірың- 

ғай мағыналы грамматикалық формалар қатары- 

ның бір-біріне қарама-қайш ы жүйесі түсініледі” 

тәрізді анықтаудан  грамматикалық категория де- 

ген  ұғымның ішіне морфология саласына байла- 

нысты,  бір  ж ағы нан,  сөз  таптары  мен  олардың 

түрлері  деген  кесек  ұғымдар,  екінш і  ж ағы н ан , 

жекелеген сөз таптарының түрлену жүйесіне бай- 

ланысты тұлғалы қ топтары  (айталық,  зат есімде 

көптік, септік, тэуелдік,  сын  есімде  шырай,  шақ, 

жақ т.б.  категориялар),  үшінші ж ағы нан, төмен- 

де көрсетілгендей, олардың жеке-жеке түрлері (ай- 

талық,  жіктік я тәуелдіктің  I  я  II ж ағы   немесе  “ I 

я  II  ж ақ  категориясы ” ,  “ ілік  септік  категория- 

сы ” ,  “өткен  ш ақ категориясы” ,  “аш ы қ рай  кате- 

гориясы ”  тәрізді)  еніп  кетуі  сөзсіз.  Сонды қтан 

грамматикалық категориялардың  шекарасын ай- 

қындаудың өзі  қиы нға соғады.  Кейбір еңбектер- 

де грамматикалық категория қатарына сөз тапта- 

рынан бастап  қосымшаларға дейінгі тілдік құбы- 

лыстар, тіпті олардың жеке түрлері де жатқызы- 

лы п отырады.  Грамматикалық категория,  ең ал- 

дымен, грамматикалық мағынамен және ірамма- 

тикалық формамен тікелей байланысты.  Грамма- 

тикалы қ  м ағы на  немесе  грамм атикалы қ  форма 

болмаған  жерде  грамматикалық  категорияны ң 

болуы  мүмкін  емес.  Екінш іден,  грамматикалық 

категорияның болуы грамматикалық мағына мен 

грамматикалық форманың озара бірлігімеңтұтас- 

ты ғы м ен,  сәйкестігімен,  яғн и   олар арасы ндағы 

диалектикалық сэйкестікпен,  ондағы жүйелілік- 

пен  байланысты.  Я ғни,  кез  келген  грамматика- 

лы қ  м ағы на  немесе  қайсыбір  грамматикалық 

форма грамматикалық категория құрай бермейді. 

Белгілі  бір  грамм атикалы қ  м ағы н алар  бірлігі 

белгілі  бір грамматикалық топ  құрайгын  сөздер- 

ге  тән  болып,  солардың  парадигмалық  түрлену 

жүйесі  болу  арқылы  грамматикалық  категория 

құрайды.  Үшіншіден,  грамматикалық-категория 

сипатына жету үшін  грамматикалық мағы налар 

жиынтығы, бір жағынан,  өзара бір тектес бірың- 

ғай сипаттағы, екінші ж ағы нан,  бір-біріне қара-

ма-қайш ы  мэндегі  мағыналар болу керек. Я ғн и , 

грамматикалық  категория  -  өз ішінде бір-біріне 

қарама-қайшы  қасиетте бола алатын бірнеше (кем 

дегенде екі түрлі) тектес,  мәндес  ф ам м атикалы қ 

м ағы наны ң  ж иы нты ғы ,  бірлігі.  Сол  бірлік  пен

оз  ішіндегі қарама-қайш ы лык арқыльі және  со- 

ның әрқайсы сы н  білдіретінә/? түрлі тэсілдер ар- 

қылы  немесе  соған  тән арн айыграм м ат икалы к 



формалар жүйесі я түрлену парадигмасы арқылы 

фам матикалы қ категорияның мэні, сипаты,  шегі 

байқалы п,  айқы ндалады .  О сы ған  байланысты 

бірден  мынадай  сұрақ туады:  бір  ғана ф ам м ати- 

калық  м ағы на  мен  оны ң сыртқы  корінісі  болып 

табылатын фамматикалық форманың бірлігі ф ам - 

матикалық  категория  болып  саналмай  ма?  Бұл 

сұрақтың жауабы біреу-ақ.  Бір  ғана грамматика- 

лы қ м ағы на мен оны  білдіретін  грамматикалық 

форма ф ам м атикалы қ категория  құрай  алмайды. 

Мысалы,  септік категориясы, тэуелдік категори- 

ясы,  ж ақ категориясы деген  грамматикалық  ка- 

тегориялар  бар да,  ілік  немесе  барыс т.б.  септік 

категориясы,  бірінш і  (немесе  екінш і)  ж ақ  тәу- 

елдік категориясы,  осы  (немесе откен)  шақ  кате- 

гориясы   деген д ер  ж о қ,  ілік  (нем есе  бары с) 

септікіің, бірінші (немесе екінші) жақ тәуелділіктің, 

осы  (немесе  өткен)  ш ақты ң  эрқайсы сы на  тән 

гр а м м а ти к а л ы қ   м а ғ ы н а с ы   (г р а м м а т и к а л ы қ  

меншіктілік немесе жанама объектілік-бағытты- 

лық,  1-2-жақ тэуелдік,  қимылдың сөйлеп тұрған 

сэтте болып жатқанын немесе отіп кеткенін), оны 

білдіретін  грамматикалық формасы, тұлғасы  бар 

болса да,  бұлар ж еке-ж еке  грамматикалық  кате- 

гория  бола  алмайды.  С ондай-ақ  қазақ  тіліндегі 

коптік категориясы  негізінен затгың көптік ұғы - 

мымен байланысты да,  мөрфологиялықж ағы нан 

кептік жалғау арқылы беріледі.  Бірақ көптік ка- 

тегөриясы сөз бөлғанда өл тек көптік жалғаумен 

ғана шектелмеу керек.  Көптік мағына ф ам м ати- 

калы қ тұрғы дан ж екелік м ағы наға қарам а-қай - 

шы  м ағы на  ретінде  заттың  санды қ  ұғы м ы ны ң 

шеңберінде  өмір сүреді.  Сөндықтан  бұл  категө- 

рия  көптеген  тілдерде  қазақ тіліндегідей  көгітік 

категөриясы дегі емес, сан категориясы (мысалы, 

орыс  тілінде  категория  числа,  қазіргі  қы рғы з 

тілінде сан категориясы) деп аталынады..

Сөйтіп,  грам м ат икалы к  категория  деген 



үғы м ға грамматикалык мағыналар жиынтығы- 

ның (жекелеген  м ағы на емес) белгіліграм м ат и- 

калык формалсір жүйесі сияқты  арнайы  грамма- 

тикалы қ тәсілдер арқылы  берілуі жатады.

Демек, бұл  баяндаудан байқалатыны  -  грам- 

м атикалы қ  кагегөрия  ұғымы  негізінен  алғанда






51


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   692   693   694   695   696   697   698   699   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет