Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет695/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   691   692   693   694   695   696   697   698   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Базарбайдың  Төлеген тәрізді,  сөндай-ақ  “ Құтад- 

ғу білік”  (Юсуп  Баласағұн)  пен  “Дивану луғат- 

и т т у р к ”  (Махмут  Қаш қари)  атты  XI  і-асыр жаз- 

ба ескерткіштер тіліндемениң тилек, мениң йурек, 



кимиң товар сияқты  конструкциялардың  кезде- 

суі  кездейсоқ құбылыс емес.

Нольдік тұлі а  сырт  қараған да  түбір  тұлға- 

мен  сэйкес  келгенмен,  соз  түбірінің  барлығы 

жеке-жеке  грамматикалық нолдік форма бола ал- 

маііды, ол тек фамматикалық форма жасауғ а негіз 

болады.  Грамматикалық нолдік форма болу үшін 

ол тұлға түбір  күйіндегіден  өзгеше  грамматика- 

лы қ  магына білдіріп, белгілі  бір топтаі  ы түрлену 

жүйесінің бір түрі болып саналып, сөйлеу проце- 

сінде  белгілі  бір тұрақты  озіне тән  қызмет атқа- 

руға тиісті.  Сондықтан да кейбір  ф ам м атикала- 

рымызда  “затесімнің жекеше түрі”,  “сын есімнің 

жай  шырай түрі” ,  “негізгі етіс” деген  жеке  грам- 

матикалық тұлға ретінде беріліп жүрген атаулар- 

дың  өзі  дұрыс  емес  екендігін  көреміз.  Өйткені 

бұлар  белгілі  бір  грамм атикалы қ  категөрияны ң 

өзіне тән  ф ам матикалы қ нөлдік формасы бар бір 

түрі  бола  алмайды.  Грамматикалы қ формалар  - 

сойлеу кезінде создерді дэнекерлеп, оларға әр түрлі 

грамматикалық  м эн -м ағы н а  үстеп,  бір-бірімен 

қатынасын көрсетіп тұратын, сөйлемде  ғана қол- 

данылатын  сөйлеу  (речь)  элементтері.  С өнды қ- 

тан  нөлдік  тұлғаны ң  м ағы н алы қ  қөлданылуы, 

атқаратын  қызметі жағынан  алғанда белгілі  шең- 

бері  болады.

Осғіі  тұрі-ыдан  келсек,  атау септіктің табиға- 

ты  бұлардан  бүтіндей  ерекше. Атау септіктің ар- 

найы  грамматикалық  керсеткіші бөлмаі-анымен, 

түбір  тұлғалы  сезбен  екеуі  бір  емес.  Олардың 

айырмашылыкы  сөйлемдегі  қолданылу ерекш е- 

ліктерінен, атқаратын қызметінен айқын көрінеді. 

Атау  септік  тұлғасы  басқа  септік  формаларын 

жасауға  негіз болып түрмайды,  атау септік -  бас- 

қа септіктермен терезесі тең септік тұлғасы, бұл 

тұлғалы  сәздің сейлемде өзіне тэн  бйідіретін  ма- 

ғынасы  мен  атқаратын  қызметі  болады:  ол  - 

қимылдың грамматикалық субъектісі,  бастауышы 

болу,  заттық-атауыштық м ағы на білдіру,  баян- 

дауыіи  формасымен  өзінің  м ағы насы   арқылы 

белгілі жақта қиысып түру.  Грамматикалық ма- 

ғына  білдірудің  бірден-бір тәсілі  тек  қосымш а- 

лар жалғану арқылы  ғана емес екені тағы белгілі. 

Мына сойлемдерге  назар аударайық.  Бала кітап




430

М О Р Ф О Л О Г И Я



оқып  отыр.  Үйге  бала  жігіт  кіріп  келді.  Әңгіме 

бала  жонінде  болып  отыр.  Бүл  -  кешегі  корген 

бала.  Осы берілген 4 сөйлемдегі бала сөздері атау 

септік  тұлғасы   деп  танылып  келді.  Бұл  дұрыс 

емес.  Тек бірінші сөйлемдегі бала сөзі атау септік 

тұлғада тұр,  өзі  3-жактағы сөз болған соң,  баян- 

дауы ш пен  сол  ж акта  қиы сы п  қолданылады.  Ал

2-сөйлемдегі бала атау септікте емес, түбір тұлғада 

келіп, анықтауышқызметіңдежұмсалған.  3-сөйлем- 

де  ілік  септік түсіп  қалып,  жөнінде  ш ылауымен 

тіркесіп,  екеуі  бірігіп  толы қтауыш   қызметінде 

қолданылған, соңғы  сөйлемде бала -  үшінші жақ 

жіктік жалғаудың нолдік формасында тұрып,  ба- 

яндауыш   қы зметін  атқарып  тұр.  Атау  септіктің 

ерекш е  қы зметі  зат есімнен  басқа  сөз таптары - 

ның осы тұлғада жұмсалуынан да аны қ байқала- 

ды.  Септік жалғауы басқа сөз таптарына ж алған- 

ғанда,  оларды  субстантивтендіріп,  заттандырып 

жібереді.  Осы  қасиет атау септікте де  бар.Жақсы 

ісімен жақсы.  Көрмес - түйені де көрмес дегенде 

жақсы, көрмес сөздері атау септік тұлғада тұрып, 

бастауыш қызметінде жұмсалғандықтан, бұл жер- 

де сын есім, есімшеден  гөрі зат есім мәнінде қол- 

д ан ы л ған .  Ал  кейбір  септеулік  ш ылаулармен 

тіркескен  зат есімдер де  атау септік тұлғасы нда 

емес,  я түбір тұлғасында,  я  басқа септіктің ф ор- 

масында,  тарихи  тұрғы дан  олардың  кейбірі  бір 

кезде басқа септік формасында тұрған: үшін, жай- 



ында,  жөнінде т.б.  коне  кезде  ілік септікті  сөзбен 

тіркескен.  Оны,  біріншіден,  соңғы  екі  сөз  құра- 

мында тәуелдік жалғаудың  3-ж ақ  көрсеткіш інің 

сақталуы (жай-ь/-нда, жон-/-нде), екіншіден,  көне 

жазбаларда,  ауыз  әдебиет  нұсқалары нда  үіиін 

шылауының есімдіктермен тіркескенде,  ілік сеп- 

тікпен  байланы сы п тұруы дэлелдей түседі: оның 

үіиін, менің үшін,  сенің үшін т.б.  Ал арқылы,  тура- 

лы,  сайын т.б.  септеуліктер де  белгілі  ф ормамен 

тіркескен  болу  керек,  қазір  оларды  айқындау 

қиы н.  С онды қтан  олар  тіркескен  сөздің  тұлға- 

сын  атау  септік  демей,  сөз  түбірі  деген  дұрыс 

болады.

Демек, атау септіктің оз алдына дербес фамма- 

тикалы қтұлғасы  болмаса да, оны білдіретін түбір 

тұлғадан басқа фамматикалы қ мағынасы  мен ат- 

қаратын  қызметі  бар.  Сонды қтан  оны  да  (атау 

септікті)  нөлдік тұлғаны ң шеңберінде  қарау  ке- 

рек.

Сөйтіп,  нөлдік  форма - парадигмалықтүрле- 



ну жүйесінің бір түрі болып табылатын,  сондық- 

тан сол  түрлену жүйесінің синтаксистік сөз бай- 

ланысты руш ы  қызметін  толы қ  атқаратын  ф ор- 

ма, бірақ осы  мәндер мен қызметті тікелей  көрсе-

тетін арнайы формасы жоқ тұлға және осы қасиет- 

тері  арқы лы   бір  грамм атикалы қ  категорияны ң 

басқа да формасы бар түрлеріне  қарама-қайш ы , 

әрі  онымен  бірлікте  болып,  бір  бүтін  құрайды. 

Белгілі бір белгілер жүйесінде бірдей белгінің бол- 

мауының  өзі  белгі  болып  есептеледі.  М ысалы,  3 

шар алып,  оның біреуіне  -  У белгісін,  екіншісіне

-  X белгісін  салы п,  үш іншісіне  ешбір  белгі  сал- 

масақ, сол  шарларды ажыратуда белгінің болмау- 

ының  өзі белгі  болып  табылады.  Әрине,  арнайы 

белгінің  болмауыны ң  өзі  белгі  болып  саналуы 

басқа белгілер жүйесінде  парадигмалық сипатқа 

ие болғанда барып анықталады.

Н өлдік  ф орм а  парадигм алы қ  сипаты  бар 

фамматикалы қ түрлену жүйесінде, тұлғалары бар 

сөз байланыстыруш ы сипаттағы таза ф ам м ати - 

калық категория шеңберінде  ғана болады.  Нөлдік 

ф орманы ң ерекш еліктері де,  басқа ұқсас тұлға- 

лардан  айыры м белгісі де сол  жүйенің  аясында, 

сол  парадигмалық жүйенің басқа түрлерімен,  бір 

жағынан,  қарама-қайш ылықта,  екінші жағынан, 

бірлікте  тұруы  арқы лы   айқындалады.  Бұл  -  бір 

ерекшелігі.  Екіншіден,  нөлдікформа қазақтілінде 

сөз байланыстырушы тұлғалар (жалғаулар) жүйе- 

сінде  ғана болып, өмір сүре алады, өйткені нөлдік 

ф орманы ң  шын  мәнінде  грамматикалық форма 

ретінде  тілде  өмір  сүруі  тек  бір  грамматикалық 

м ағы наны   білдірумен  ғана емес,  сонымен  бірге 

ол тұлғаны ң  синтаксистік қызметі мен  сөздерді 

байланыстыруынан айқындалып  көрінеді.  Грам- 

матикалық м ағы наны ң формасыз берілуі,  оның 

бар  болуы  оны ң  байланы с  қызметінен  көрініп 

отырады, яғни нөлдікформаны сақтайтын бірден- 

бір тілдік факгілер  -  оны ң сөз байланыстырушы 

қасиеті.

1.10.  ГРАІҮ1МАТИКАЛЫҚ  КА ТЕГО РИЯЛАР  ТУРА ЛЫ  

Т Ү С ІН ІК

Тілдегі  негізгі  ф ам м ати калы қ ұғым ның бірі

-  грамматикалық категория.  Грамматикалық ка- 

тегория деген  ұғым,  бір ж ағы нан, әрі  граммати- 

калық мағынамен байланысты, әрі екінші ж ағы- 

нан,  олардың  жалпы  ж иы нты ғы нан  күрделі  де 

жүйелі болып  келеді.

Грамматикалы қ  категория деген  ұғым  бар- 

лық зерттеулерде біркелкі түсінік бермейді.  Грам- 

матикалы қ  категорияны ң  сан  қырлы  сипатын 

түбегейлі түсіндіруде  пікір айырмашылықтары да 

байқалы п  отырады.  Кейбір  еңбектерде  грамма- 

тикалы қ  категория  тек  грамматикалық  м ағы на 

деген  ұғыммен  қатысты  ғана беріліп,  сөздердегі





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   691   692   693   694   695   696   697   698   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет