Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет694/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   690   691   692   693   694   695   696   697   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
кел-ің  (2  жақ  бұйрықтық)  -іңіз  сыпайылы қ,  ал 

егер  өған  -дер  қөсылса,  онда  тек  көптік  мағына 

(сіздер келіңіздер)  үстеледі.

Осы  кездегі жіктік жалғаудың  3-жағында да 

бір кезде арнаулы  ф амматикалы қ көрсеткіш бол- 

ғанын айқы ндауға болады.  Ж іктікж алғауды ң  1, 

2-жақтарында және көсемше (-а,  -е,  -й, -ып,  -іп,  -п

ф өрмасынан  кейін  3-жақтың  өзінде де  (-ды,  -ді, 



-ты,  -ті:  өл түр етістігінен  қалыптасқаны әлде- 

қашан дәлелденген) жалғаудың жұмсалуы бір кез- 

де  3-жақты  ж іктік  жалғау  бөлғаны н,  ол  кейін 

түсіп  қалғаны н  керсетеді.  Бұл  да  ерекше  тілдік 

қажеттіліктің көрсеткіші.

Демек, жалғалмалы  (агглютинативті) тілдер- 

дегі  нөлдік тұлға сөйлеу прөцесінде  сөздің ф өр-



СӨЗДЕРДІҢ  М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы

429

малық көрсеткіші түсіп қалып, олтүлғ-а білдіретін 

грамматикалық  м ағы на сақталып  қалуынан ту- 

ған  немесе  сөздердің  грамматикалық  байланы - 

сынан калыптасқан.

Кейбір фамматикалық тұлғалар бірде нольдік 

форма ретінде формальдық жағынан  ешбір  мор- 

ф ологиялы қ  көрсеткіш сіз,  бірде  нөлдік  ф орма 

болмай,  арнайы  м орф ологиялы қ  көрсеткіштері 

сөзге  қосылып  ж арыса  қолданыла  береді.  О ған 

ілік,  барыс,  табыс,  ш ы ғы с  септіктері  мен  тәу- 

елдік жалғауын жатқызуға болады. Әрине, бұлар- 

дың  нөлдік  тұлғада  қолданылу  мүмкіндігі  мен 

шеңбері бірдей, біркелкі емес.  Барыс,  шығыс сеп- 

тіктерінің  нолдік тұлғалары  оте сирек  кездеседі: 

қала (ға) барды,  ол бел (ден) асты.  Кейбір тұрақ- 

ты  тіркес  қүрам ы нда  бұл  септіктердің  нольдік 

тұлғалары  кездеседі,  бірақ онда  грамматикалық 

мағына сақтала бермеген, сондықган әуелгі тұлг-а- 

сын салыстырмалы-тарихи фактілер неіізінде ғана 

айқы ндауға болады: бой(ға),  жету,  ер(ге) жету, 



ірбіт  (ке) шабут.б.  ілік пен табыс септік ф орма- 

лары ны ң түсіп  қалуы  жиі  кездеседі және бүлар- 

дың  өзіндік ерекш елігі де  ж оқ емес.  Әрине,  бұл 

септік формалары ның түсіп  қалу-қалмай  қолда- 

нылуының арасында айырмашылық та жоқ емес. 

Сонымен  бірге мына бір жайтқа  ғана назар ауда- 

ра кетуді  мақұл  көрдік .  Ол  -  ілік септік тұлғасы. 

Ілік септік тұлғасы  озі ж алғанған  сөзді тәуелдік 

жалғаулы  сөзбен  қайш ы   байланы стырып  тұра- 

ды,  басқаш а айтқанда,  ілік септікті  сөз бен  тәу- 

елдік жалғаулы сөздің  ф ам м атикалы қ байланы- 

сы,  мейлі ілік септік жалғауы тұрсын,  мейлі түсіп 

қалсы н,берік бөлады.  Ілік септік жалғауы  түсіп 

қалғанда,  ол  екі сөздің  мағыналық, синтаксистік 

қары м -қаты насы нда  өзгеріс  пайда  болады  -  ол 

тіркес тұрақталып, номинациялық қасиетке бейім- 

" деледГгТЪның арқасында бұл  - жеке синтаксистік 

үлгі болып қалыптасып отыр.  Мысалы,Л/?ал теңізі, 



Абай  кешесі,  космос  кеңістігі,  почта  қатынасы 

тәрізді тізбектер Аралдың теңізі, Абайдың көшесі, 

космостың  кеңістігі,  почтаның  қатынасы деген 

тұлғада ешбір қолданылмайды.

Тәуелдік  ж алғауы ны ң  түсіп  қалуы  қазіргі 

кезде ілік септік жалғаулы  сөздің  қандай  сөз еке- 

ніне тікелей  байланысты.  Я ғни,  ілік септікті сөз 

біздің,  сіздің,  озіміздің деген  жіктеу есімдігі  болса 

ғана,  екінші сөздегі тәуелдік жалғау түсіп  қөлда- 

нылуы  мүмкін:  біздің  ауыл,  сіздің  үй,  өзіміздің 

жігіттер.  Бірақ  тәуелдік жалғауының түсіп  қол- 

данылуы  кейін  ғана пайда болған  қүбылыс емес. 

Әр  кезеңдерге жататын  жазба нұсқалар тіліне көз 

жіберсек, ерге  кезде текбірінш і,  екінші  (сыпайы)

ж ақ  тәуелдік  жалғауы  емес,  бірінші  (жекеш е), 

үшінші  жақ  көрсеткіші  де  түсіріліп  қөлданыла 

берген. Ақын-жыраулар шығармалары  мен  қазақ 

эпөстарыны ң  тілінде  Қобыландының  Тайбурыл, 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   690   691   692   693   694   695   696   697   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет