Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет693/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   689   690   691   692   693   694   695   696   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
рык. Кел, балалар, оқьтықцеген сөйлемдерде шықты, 

кел деген  сездер  қимылды  білдіріп  тұр.  Бұндай 

м ағы н а  кез  келген  негізгі  етістікте  бөла  береді, 

яғн и   қимылды білдіру осы екі етістіктіңіиық,  кел 

деген  түбірлеріне  ғана тән  емес.  С оны мен  бірге 

осы  м ы салдағы   іиықты,  кел деген  сөздерде  осы 

топтағы  (етістік)  басқа сөздерден ажыратылатын 

грам м атикалы қ  м ағы на  бар:  ол  -  бірінші  сөзде 

өткен  ш ақты қ  (-ты  қөсы м ш асы )  ж әне  3-ж ақ 

жіктік, екінші сөзде 2-жақ жекеше, анайы, бұйрық- 

тық мағына. Демек, етістіктүбір мен  нөлдік  фор- 

ма (2-ж ақ бұйрық), етістіктің бір формасы  (шақ- 

ты қ)  мен  басқа  нөлдік форма  (3-ж ақ жіктік)  бір 

емес.  Кел  деген  мен  сен  мүнда  кел  деген,  яғн и  

жеке  тұрған дағы   етістік түбірі  мен  сол түбірдің 

бұйры қ рай  формасында сөйлемде  қөлданылуы 

бірдей  емес.  Біз, әдетте,  сыртқы тұлғасы нда ай- 

ырма  бөлм аған  соң,  бір  деп  үйреніп  кеткенбіз. 

Бірінш ісі  (жеке  түбір  күйінде  тұрған дағы   кел) 

қимылды  білдіреді,  екіншіде  (сен  мұнда  кел де- 

ген  сөйлемде)  сол  м ағы наны ң  үстіне тыңдаушы 

жаққа қаратылып бұйыра айтылу мағынасы үстел- 

ген.  Етістік  түбірдің  осындай  ерекшелігі  дұрыс 

корсетілмей  жүр.  С өны ң  салдарынан  бір  қара- 

ғанда онша оғаш тығы жоқ сияқты  корінетін  қате 

ережелер осы уақы тқа дейін дұрыс  көрсетілмей 

келеді, яғн и  етістіктің түбірі  б ұ й р ы қ   райдың 2- 

жақ жекеше түрі деген анықтама мәні бөлек-бөлек 

тілдік құбылыстарды ажыратпаудан, тек сыртқы

ұқсасты ғы на  ғана қарап бір тілдік құбылыс деп 

қате түсінуден туған. Ал  ш ынды ғында етістіктің 

түбір  тұлғасы   бұйрық  райдың  2-ж ақ  жекеш е, 

анайы түрі бір емес.  М ысалы,се« сойлеме,  алды- 



рыңыз,  мақтанба дегендер бұйрық рай  формасы 

екені  күм әнсіз.  Бұндағы етістік түбірлерісөйле, 



ал, м ақт а екені белгілі.  Сонда етістіктің болым- 

сыз және  етіс  тұлғаларын  да  бұйры қ  райдың  2- 

жақ көрсеткіші демекпіз бе? Дұрысында,  “етістік 

түбірі  бұйры қ  райдың  2-ж ақ  жекеш е  түрімен 

сәйкес  (тек сәйкес)  келеді” ,  - деу керек.

2-жақ бұйрық рай  мағынасы  қазіргі тілімізде 

нөльдік фөрма бөлғанмен бір кезде оның да езіне 

тән  грамматикалық тұлғасы болғанын салыстыр- 

ма-тарихи фактілер корсетеді.  Қазіргі  кейбір түркі 

тілдерінде  (өзбек,  ұйғы р  т.б.)  оны ң  корсеткіші 

бар:  -иң: сен ал,  кел дегендер ал-иң,  кел-иң түрінде 

қолданылады. Қазақстанның оңтүстік-батыс аудан- 

дарында,  Қарақалпақстанда  тұратын  қазақтар 

тілінде 2-жақ бұйрық райдың -ғын,  - г ін   н е м е с е  



-ғыл,  -гіл қосымшасы болуы (бар-барғын) кездей- 

соқ емес.  Сондай-ақ бұйрық райдың басқа жақта- 

рында (I. -айын,-ейін,  -йын,  -иін.  II. сыпайы -ыңыз, 

-іңіз, -ңыз,  -ңіз.  III. -сын,  -сін) арнаулы грамматика- 

лы қ  корсеткіштердің  болуы  бір  кезде  тілімізде 

бұйрық  райдың  2-жақ  жекеше  түрінің  жалғауы 

болғанын дэлелдей түседі.  Бұйрық райдың 2-жақ 

көпше түрінің тұлғасы -ыңдар,-іңдер,  -ңдар,  -ңдер. 

Демек, өсындағы көптік мағынаны білдіріп тұрған 



-дар, -дер жалғауы да, -ың,  -ің, -ң бұй ры қ  райдың 

2-жақ  көрсеткіші,  өйткені  жіктік  жалғаудың  2- 

жағында жекешеден кіші бөлек көпше түрінің ерек- 

ше ф ам матикалы қтұлғасы  болмайды,  ол мағына 

көптік  жалғауы  қөсылуы  арқылы  ғана  беріледі: 

оқушы-оқушысыңдар, келдің-келдіңдер т.б.  Бұл  - 

2-жақ  сыпайы  түрінде  тіпті  айқын  көрінеді:  сіз 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   689   690   691   692   693   694   695   696   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет