Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет691/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   687   688   689   690   691   692   693   694   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
тұрған көмекші етістіктен  қалыптасқаны белгілі. 

Сөйлесетін, қайтатын деген сөздер былай қалып- 

тасқан :  сөй лесе  т ү р ға н   -  сөйлесе  т ұ ғы н   - 



сөйлесетін,  қайта тұрған - қайта тұғын,  қайта- 

тын.  К өсем ш е  ж ұрнағы   -а,  -е  алғаш қы   негізгі 

етістікгің  құрам ы нда өзінің грамм агикалы қ ма- 

ғы н а с ы н д а   ж ұ м сал ы п ,  көм екш і  етістік  пен 

(тұрған) тіркесіп,  күрделі етістік құраған,  кейін 

көмекш і  етістік  тұлғасы н  өзгертіп,  бірте-бірте 

ьіқш амдалып, ж ұр н аққа айналы п  кеткен  кезде, 

көсемше ж ұрнағы  мағы насы нан айырылып  қал- 

ған, бірақ түсіп қалмай, реликт тұлға ретінде сақ- 

талып  қалып  қойған.  Сондықтан да қазіргі кезде 



-а,  -е,  -й  косемш е  тұлғасы   -тын,  -тін  есімше 

жұрнағынан бөліп алынып қаралмай, тұтас тұлға 

ретінде берілуі орынды.

Сөйтіп, тілімізде қазіргі кезде ешбір грамма- 

тикалы қ м ағы на білдіре алмайтын  қалды қ ф ор- 

малар  да  бар.  Осындай  қасиетінің  арқасы нда 

(грамматикалық мағынадан айырылып қалуының 

нәтижесінде)  әдетте  оларды  жеке  бөліп  алмай, 

басқа формалардың құрамында қараймыз.  Сонда 

грамматикалық м ағы на білдірмейтін  граммати- 

калы қ форма болмайды десек,  оны диалектика- 

лы қ  мәнде  ж ә н е |п л д ің   қазіргі  статикалы қ  күйі 

тұрғысынан түсіну керек. Тілдің грамматикалық 

құрылысында кездесіп отыратын ондай тұлғалар, 

бірінш іден,  бір  кезде  грамматикалық  м ағы на 

білдірген. Ал кейін, екіншіден, ол білдірген  грам-

матикалық мағына жоғалып  кеткен де, ол форма 

сөз кұрамында факультатив тұлға ретінде сақта- 

лып  қалған  (мысалы,  есімдіктің  көмектес септі- 

гінде  ілік  септігінің  қалды ғы   -ы,-і,  дұры сы нда 



-ны,  -ні,  ал түптеп  келгенде -ның,  -нің немесе бас- 

қ а т ұ л ғ а н ы ң   қ ұ р ам ы н а  ен іп   кеткен   (м ы салы , 

3-жақ тәуеддік жалғауынан кейін барыс, жатыс сеп- 

тіктерінің құрамындағы -ін,-на,-не, -нда, -нде  т.б.)

1.9.  Н Ө Л Д ІК   Ф О РМ А

Кейбір  ж ағдайларда  еш бір  грамматикалық 

тұлғасы з-ақ  белгілі  бір  грамматикалық  м ағы на 

беріліп отырады.  Ол  грамматикалық м ағы на сөз 

түбірі білдіретін  грамматикалық мағынадан мүлде 

бөлек болады.  Я ғн и  әңгіме  категориялы қ грам- 

матикалы қ  м ағы на  ж айында.  М іне,  сондай  ар- 

найы  қ о сы м ш а  көрсеткіш і  болм ай,  тұлғасы  

көрінбей тұры п-ақ белгілі  грамматикалық (кате- 

го р и ял ы қ  гр ам м ати кал ы қ)  м ағы н а  білдіруді 



нөлдік т ұлға (форма) деп атауға болады,  ойткені 

арнайы  көрсеткіш і,  ф орм алы қ тұлғасы  болған- 

мен,  сыртқы түрі түбірмен сәйкес келсе де,  онда 

түбір білдіретін  мәннен бөлек арнайы  граммати- 

калы қ м ағы на болады.  (Әр уақытта нөлдік ф ор- 

маны түбір формамен салыстырылып отыруыңын 

басты себебі,  біріншіден,  екеуінің сы рттұлғасы , 

формасы сәйкес болуында,  екінш іден, түбір  - әр 

түрлі  грамматикалық форма жасауға  негіз бола- 

тын  тұлға).  Осы  айты лғандар түсініктірек болу 

үш ін  м ы на  сөйлем ге  назар  аудары п,  талдап 

көрейікш і. Жартасқа бардым,  Күнде айғай сал- 



дым.  Одан  да  шықты  ж аңғырық  (Абай).  Тыңда, 

дала, Жамбылды (Жамбыл).  Мысалдардағы етістік 

баяндауыш тың  әрқайсы сы   бірнеш е  морфема- 

болш ектен  тұрып,  сөздің  әрбір  тұлғасы   ойға 

лайық жеке-жеке грамматикалық мағына білдіріп 

тұ р :бар-ды-м,  (айғай) сал-ды-м,  шық-ты, тыңда. 

Осындағы түбір тұлғалар қимылды білдіріп, одан 

кейінгі  -ды,-ті морфемалары сол  қимылдың ай- 

тып тұрған сәтке байланысты болу мезгілін, шақ- 

тық мағынаны, яғни осы қимылдың айтып тұрған 

кезден бұрын болғанды ғын  білдіріп тұр. Алғаш- 

қы екі сәздегі  (барды-м, айғай салды-м) тұлға- 

сы қимылдың иесін, яғни сол қимылды орындаут 

шы  кім  (субъект)  екенін  және  қимыл  иесі  кез 

келген  біреу емес, бірінші, яғн и  айтушы жақтың 

озі  (мен)  екенін  көрсетіп  тұр.  Ал  үшінші  сөзде 

ондай  грамматикалық тұлға жоқ (шықты), соған 

қ а р а п   бұл  с ө з  қ и м ы л   и е с ін   (с у б ъ е к т ін і) 

білдірмейді  екен  деп  ойлауға  болмайды.  Осы 

сөздің формасы арқылы  қимылды  (шығуды)іске



СӨЗДЕРДІҢ  М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы

427

асырушы  субъектіні  біле  алам ы з,  ол  субъект 

үшінші,  бөгде  ж ак  (ж аңғы ры қ).  Сонда  қимыл 

иесін  мегзеп,  үшінші жақты білдіріп тұрған  қан- 

дай  форма?  Сөздің  соң ғы   ф ормасы  -ты  ондай 

мағынаны білдіре алмайды. Оның білдіріп тұрға- 

ны  - тек өткен ш ақты қ мағына.  Міне,  осы  сөздің 

құрамында формальдық түрде арнайы тұлға бол- 

мағанмен,  ерекше грамматикалық мағына, жақ- 

тық  м ағы на  бар.  Ол  м ағы на  контекст  арқылы 

айқын  сезіледі.  О сы ндағы  3-ж ақтық  м ағы на 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   687   688   689   690   691   692   693   694   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет