Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет688/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   684   685   686   687   688   689   690   691   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
стол үстінде жатыр дегендегі кітабым сөзі кітап 

деген  түбір,  -ым   деген  тәуелдік  ж алғауы н ан  

тұр ад ы .  Бұл  ж ерде  түб ір  б іл д ір етін   ж ал п ы  

грамматикалық м ағы на мен атау септік тұлғасы 

(нольдік форма) мен мағынасы сөз болып тұрған 

жоқ.  О ларға  әдейі  назар  аударылмай  отыр.  Ал 

осы  -ым деген  бір тұлға үш  м ағы наны  білдіреді: 

1) тәуелдік м ағы на,  яғн и  кітап деген зат екінш і 

затқа тәуелді,  осы ны ң  меншігі  екенін  білдіреді, 

бұл  -  негізгі  мағы насы .  Бұл ж ағы нан қарағанда, 



кітабың, кітабы, кітабымыз, кітабыңыз т.б. сөздер 

қ ұ р а м ы н д а ғы   -ың,  -ы,  -ы м ы з,  -ыңыз  деген  

тұлғалардың бір-бірінен мағынасы жағынан£ешбір 

айырмасы  ж оқ,  бәрі  де  тәуелдік,  екінші  затқа

менш іктілік  м ағы наны   білдіреді.  М іне,  осыдан 

б ір  


г р а м м а т и к а л ы қ  

м а ғ ы н а  

б ір н е ш е  

грамм атикалы қ  тұлға  арқылы  берілетіні  аны қ 

көрінеді.  Бірақ -ым қосымшасы тектәуелдік ма- 

ғы наны  білдіріп  қана  қоймайды,  сонымен бірге

2  ж ақтық мағынаны да білдіреді. Я ғни зат (кітап) 

қай  ж аққа тәуелді екенін  көрсетіп тұр.  Ол  -  ай- 

тушы  ж ақ  (тілімізде  үш  ж ақ  бар  екені  белгілі: 

айтушы ж ақ, тыңдаушы жақ және бөгде ж ақ не- 

месе  бірінш і,  екінш і,  үшінші  ж ақ).  Әрбір  ж ақ- 

тың  өзі  де  бірнеш еге  бөлінеді:  көпш е,  жекеш е 

және  II  тыңдауш ы  ж ақ  -  анайы,  сыпайы.  Міне, 

сондықтан  3  -ым тұлғасы бірінші,  айтушы ж ақ- 

ты білдірумен бірге сол затқа  (кітапқа) ие бір-ақ 

адам  (жекеше),  -  мен  екендігін  көрсетіп  тұр. 

Сөйтіп,  сөз  таптары ны ң  әрбір  грамматикалық 

ф орма - тұлғасы  сөзге  арнайы  форма тудырушы 

қосы м ш а  (ж ұр н ақ,  ж алғау)  қосы лу  арқы лы  

грамматикалық (категориялық грамматикалық) 

м ағы наны   білдіреді.  Ол грамматикалық м ағы на 

сөйлеу процесінде,  контекст ішінде айқындала- 

ды .  С о н д ы қ тан   да  ж ән е  тек  осы   тұ р ғы д ан  

грамматикалық мағына мен грамматикалық форма 

сәйкес болады дейміз.

Осы тұста мына бір мәселеге назар аудармауға 

б о л м а й д ы .  Ол  г р а м м а т и к а л ы қ   м а ғ ы н а с ы з  

г р а м м а т и к а л ы қ   ф о р м а   б о л м а й д ы   ж ә н е  

грамматикалық формасыз грамматикалық мағы- 

на берілмейді деген  қалыптасқан түсінік.

Гр а м м а т и к а л ы қ   м а ғ ы н а   б іл д ір м е й т ін  

г р а м м а т и к а л ы қ   ф о р м а   б о л м а й д ы   ж ә н е  

грамматикалық формасыз грамматикалық мағы- 

на  да  берілм ей ді  дегенді  бұларды ң   ж а ң а ғы  

қ а с и е т ін ің   н е г із ін д е   ж ә н е   к а т е г о р и я л ы қ  

грам м атикалы қ  м ағы н а  ш еңберінде  ған а  тек 

ш артты  түрде  айта  алам ы з.  Ө й ткені,  кейбір 

ж ағд ай лард а  қазіргі  тілім ізде  еш бір  арнайы  

г р а м м а т и к а л ы қ   т ұ л ғ а с ы з - а қ   б е л г іл і  б ір  

грамматикалық м ағы на беріліп тұрады.  Сондай- 

ақ кейде сөз құрамында белгілі бір грамматикалық 

форма болғанмен, ол  өз бетінше грамматикалық 

м ағы на білдіре алмай,  факультативті түрде  ғана 

қолданылады, яғн и  сөз ол формасыз жұмсалмай- 

тын болғанмен,  сол сөз тұлғалары білдіретін  ма- 

ғы наға ол форма бейтарап болып тұрады.  М ысаг 

лы:  Онымен  үйінде  сөйлесетін.  Аулына  менімен 

кайтатын  тәрізді  сөйлемдердегі  әрбір  сөзге, 

олардың тұлғаларына және сол тұлға беріп тұрған 

м ағы наларға назар аударайықшы.  М орфология- 

лы қ ж ағы нан бұл сөздерді мынадай бөлшектерге 

бөлуге болады: он (ол, л  дыбысына біткен жіктеу, 

сілтеу есімдіктері септелгенде,/* не түсіп  қалады,




СӨ ЗДЕРДІҢ   М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы

425

не н ды бы сы на айналып  кетеді), үй,  сөйле,  ауыл, 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   684   685   686   687   688   689   690   691   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет