Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет687/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   683   684   685   686   687   688   689   690   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
лы қ форма дегенге белгілі бір грамматикалық топ- 

тағы   сөздердің  (сөз  табыны ң)  түрлену,  өзгеру 

жүйесі болып табылатын  парадигмалық сипатга- 

ғы  тұлғалары ,  форма тудырушы  қосымш алары 

(форма  тудыратын  жұрнақтар  мен  жалғаулар) 

жатады.  Өйткені олар (сөзтабының парадигмалық 

сипаттағы   тұлғалары ),  ең  алдымен,  белгілі  бір

грамматикалық (категориялық  грамматикалық) 

м ағы н а   білдірум ен  б ай лан ы сты ,  екін ш ід ен , 

грамматикалық мағына біреу ғана емес, бірнеше 

болуы мүмкін де, түрлену жүйесіне байланысты 

әрі тектес,  бір  ыңғайлас,  әрі  өз ішінде бір-біріне 

қ а р а м а - қ а й ш ы   м ә н д е г і  г р а м м а т и к а л ы қ  

мағыналардың бірлігінен тұрады.

Мысалы,  Тыңда,  дала,  Жамбылды  дегенде 

тыңда  етістігі  бұйры қ  райдың  2-ж ақ  жекеше, 

анайы  (сен тыңда) тұлғасында тұрғаны н, ол,  бір 

жағынан, белгілі форма (нольдік форма сен тың- 

да),  өзіне қатысты сөзбен байланысынан кәрініп 

тұр; түбір тұлға^м ес (түбірде бұйрықтық, 2-жақ- 

ты қ, жекешелік, анайылық мағына жоқ) арқылы 

көрініп тұр  ,  екінш і ж ағы нан,  осы тұлғаны ң озі 

белгілі түрлену жүйесінің,  парадигмалық бірліктің 

(бұйрық райдың жекеш е, анайы  2-жағы) жалпы 

бұйры қ  райдың,  ал  бұйры қ  райдың  өзі  жалпы 

рай  жүйесінің,  бір  көрінісі  болып  табылады  да, 

сол  ж үйенің  эрі  тектес,  біры ңі  ай,  эрі  одан 

ерекшелігі бар оған қарама-қайшы мэнді корсетеді. 

Сондықтан да бұйрық райдың жекеше, анайы 2- 

ж ағы   м ағы насы   мен  ф орм асы   (нольдік)  сол 

жүйенің, біріншіден, 2-жақ жекеше, сыпайы және 

анайы,  копш е  (ты ңда-ңы з,  ты ңда-ңдар,  тыңда- 

ң ы з д а р ) ,  е к ін ш і  ж а ғ ы н а н ,  1 ,3 - ж а қ т а ғ ы  

мағыналары мен тұлғалары арқылы парадигмалық 

ж ү й е  қ ұ р а й д ы .  Ал  б ұ н ы ң   ө зі  ж а л п ы   рай 

категориясының парадигмалық жүйесі болып та- 

былады.  С он д ай -акЖ амбылды зат атауы тұлға- 

сы ж ағы нан табыс септік болып,  мағы насы  жа- 

ғы нан тыңдау қим ы лы ны ң тура объектісі  мэнін 

білдіріп,  септік жалғау жүйесінің  (бір ж ағы нан, 

атау,  ілік,  барыс, жатыс,  ш ығы с,  көмектес септік 

мағыналарының бір тектес түрі, екінші жағынан, 

өларға  қайш ы   мэнді  білдіріп,  өзгеш е  фөрма 

арқы лы   берілуі)  бір  түрі  бөлып  тұр.  Ал  бұндай 

ерекшелікть///дддеген түбірде жөқ.  Сөздің негізгі 

түбірі  -тың,  -да - жаңа сөз тудырушы қосымша. 

Бұл  ж ерде  -да  п а р а д и г м а л ы қ   ж ү й е н ің   бір 

көрсеткіші ғана емес, тек грамматикалық мағына 

ғана  үстеп  тұрған  ж өқ,  ол  жаңа  сөз  жасап  тұр, 

сон д ы қтан   тыңда  д еген   е тіс тік те гі  ж алп ы  

грамматикалық мағы на лексикалы қ мағынаның 

абстракциялануы ,  жалпылануы  арқылы  пайда 

болған.  Сөйтіп, ^ з а қ   тілінде  грамматикалық 

фөрмаларға жалпаулар,  (көптік, тэуелдік,  септік, 

жіктік)  жэне  форма тудыратын жұрнақтар  (сын 

есімнің  шырай  тұлғалары ,  етіс,  есімш е,  рай, 

күшейтпелі етістік, тұйы қ етістік,  көсемше,  шақ 

тұлғалар)  жатады.  Грамматикалық  форма,  бір 

ж ағы н ан ,  сездің   сойлеу  процесінде  түрлену




424

М О Р Ф О Л О Г И Я

жүйесінің  түлғалы қ  көрінісі  болып  есептелсе, 

екінші ж ағы нан,  белгілі  мәндегі  грамматикалық 

м ағы наны   білдірудің  жолы  болып  табылады. 

Я ғни,  белгілі бір  грамматикалық  (категориялық 

г р а м м а т и к а л ы қ )  

м а ғ ы н а  

б е л г іл і 

б ір  


грамм атикалы қ  ф ормалар  жүйесі  я  он ы ң   гүрі 

арқылы беріліп  отырады.  М ысалы, тәуелдік ма- 

ғына (оңаша түрі)  1-жақты  -ым,  -ім,  -м,  2-жақта 

анайы  -ы ң,  -ің,  -ң ,  сы пайы   -ы ң ы з ,  -ің із ,  -ң із, 

-ңы з,  3-жақта  -сы ,  -сі,  -ы,  -і, тұлғалары арқылы 

б е р іл е д і.  М ін е ,  о с ы н д а й   м ә н д е г і  т ұ л ғ а  

грамматикалық форма деп аталады.

1.8. 


Г РА М М А Т И К А Л Ы Қ   М А ҒЫ Н А   М Е Н  

Г РА М М А Т И К А Л Ы Қ   Ф О Р М А Н Ы Ң   С Ә Й К Е С Т ІК Т Е Р І

Т іл ім із д е   б е л г іл і  б ір   г р а м м а т и к а л ы қ  

(категориялық грамматикалық) мағына белгілі бір 

грамматикалық форма - тұлға арқылы берілетіні 

белгілі. Я ғн и ,  грамматикалық м ағы на мен  грам- 

матикалық форма (тұлға) бір-бірімен ты ғы з бай- 

ланысты.


Грамматикалық м ағы на мен  грамматикалық 

ф о р м а н ы ң   с ә й к е ст ігі  сөз  б о л ғ а н д а ,  әд етте, 

категориялық грамматикалық мағына негізге алы- 

н а д ы ,  о й т к е н і,  ж о ғ а р ы д а   к ө р с е т іл г е н д е й , 

грамматикалық мағынаның осы түрі  ғана арнайы 

грамматикалық форма арқылы беріледі.

Ә р и н е ,  г р а м м а т и к а л ы қ   м а ғ ы н а   м е н  

грамм атикалы қ  ф орма  бір-біріне  сай  келеді де- 

генде,  сөздің  құрам ы нда  ол  екеуінің  саны  да 

әрдайым бірдей болады деген қорытынды тумай- 

ды.  Қ азақ тілі ж алғам алы   (агглю тинативтік)  тіл 

болып  сан алған м ен ,  онда  аз да  болса  ф лекси я- 

лы қ сипат та кездесіп отырады.  Кейде бір тұлға- 

ның өзі бірнеше  грамматикалық мағы наны және 

керісінше, бірнеше грамматикалық форма бір ма- 

ғы наны   білдіріп  те  тұрады.  М ысалы,  кітабым 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   683   684   685   686   687   688   689   690   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет