Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет686/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   682   683   684   685   686   687   688   689   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
қолыңды,  Вьетнамнан! Әдеттегі  орын  тәртібі  - 

Вьетнамнан қолыңды т арт !деген  сөйлем үлкен 

бір жігермен айтылады да, орын тәртібінің өзгеруі 

(инверсия)  белгілі бір стильдік ж үк көтеріп тұр. 

С ө зд ерд ің   оры н  т ә р т іб ін ің   өзгеруі  оларды ң 

г р а м м а т и к а л ы қ   м а ғ ы н а л а р ы   м ен   с ө з д е р  

арасындағы синтаксистік қатынастардың мүлдем 

өзгеріп кетуіне де себеп болады.  М ысалы, қалта 

сағат (сағаттың қалтаға салып жүретін бір түрі), 

көзэйнек (көзілдірік, я ғн и  көзге салатын әйнек), 

біз  өкше  (үш кір  биік  өкш е),  мосы  ағаіи  (мосы 

жасайтын ағаш ) тәрізді тіркестер бір түрлі мәнде 

қолданылса,  олардың орнын ауыстырып жұмса- 

ғанда,  басқа мағы нада және басқа синтаксистік 

қаты наста айтылады: сағат қалт а (сағат салуға 

арналып тігілген  қалта), эйнек көз (шыныдан са-

л ы н ған   жасанды  көз),  өкше  біз  (жуан  біз,  яғн и  

ағаш   шегені өкшеге қағу үшін пайдаланылатын 

ең жуан біз), ағаш  мосы (ағаш тан ж асалған  мо- 

сы ны ң түрі, темір мосы да болуы мүмкін) т.б.

Ә рине,  бұл  тіркестер  сөйлем  ішінде  талда- 

нуы қажет.  Соны ң өзінде де қатар тұрған  екі зат 

есім нің  мәні  де,  қы зметі  де  бірдей  емес  екенін 

көру  қи ы н   емес.  Қ осалқы   айқы ндауы ш   деп 

ж ү р г е н  

е д и н и ц а л а р д а   о л а р д ы ң  

о р н ы н  

а у ы сты р ған ы м ен ,  м ағы н асы   да,  қы зм еті  де 

өзгермейді деген топшылаудың тіпті де дұрыс емес 

екендігін  көрсетілген тіркестер айқы ндап  отыр. 

А лдындағы  зат  атауы  екінш і  оры ндағы   заттың 

белгілі  бір  белгісі,  атрибутты  болуы,  ал  негізгі 

зат,  ұғы м   екінш і  сөз  екенін  айыру  қи ы н   емес: 

қандай  (қай)?  сағат  -  қалта  сағат,  я ғн и   негізгі 

м ағы н а сағат та,  қалта сол  сағатты ң аны қтауы - 

шы  (сағатты ң  бір  түрі),  өйткені  қабы рға  я  қол 

сағат та  бар,  қандай  (қай)?  қалта  -  сағат  қалта, 

яғн и  негізгі м ағы на қалта да, сағат сол қалтаның 

анықтауышы (сағат салатын қалта), қаламсап са- 

латы н да  қалта  болуы  мүмкін  т.б.  Әрине,  қатар 

келген екі зат есім бұлар сияқты әр уақытта орын 

ауыса да бермейді: тас жол,  бірак,жол тас емес, 



жібек орамал,  бірақ орамал жібек емес, ағаш үй, 

бірақ  үй  ағаш   емес  т.б.  Бұдан  да  осы  тәріздес 

м ағы н алы қ,  қы зм еттік сипатын  аңғаруға  бола- 

ды .  “Қалай ұғындыратынын білмеймін:  - Жүрек, 



-деді  тракторист.  -  Ж үрек?  Мұның  да  жүрегі 

бола  м а ?   (М ұстаф ин).  Бұл  мысалдағы  екінші 

жүрек сұрау интонациясымен айтылған. Сондық- 

тан  да  ол  ж алғы з жүрек сөзінің  өзі-ақ  сұраулы 

сөйлем  болып  тұр.  Немесе:  Бұл  -  бала  берген 

кітап.  Б ұл  бала  кітапты  экеп  берді  деген  екі 

сөйлемдегі  бұл  сөзі  екі  түрлі  дауыс  ы рғағы м ен 

(интонациясы м ен)  айты лған,  сондықтан да  екі 

түрл і  м а ғ ы н а д а   қ о л д а н ы л ғ а н :  б ір ін ш і  бұл 

субстантивтеніп,  3-ж ақ  субъект  м ағы насы нда, 

екінші бұл атрибутивтік-анықтауыштық қатына- 

ста жұмсалған.

1.7.  ГРА М М А ТИ К А Л Ы Қ   Ф О Р М А

Грам м атикалы қ  м ағы на  әр  түрлі  тәсілдер 

арқы лы   беріледі.  Грам м атикалы қ  м ағы н ан ы  

білдіретін  си н тети к ал ы қ   тәсілдің  бір  ти п і  - 

грамматикалық формалар. Я ғн и  грамматикалық 

м ағы н а н ы ң   белгілі  бір  түрі,  атап  ай тқан д а, 

к а т е г о р и я л ы қ  

г р а м м а т и к а л ы қ  

м а ғ ы н а  

гр а м м а ти к а л ы қ   ф ор м ал ар   ар қы л ы   беріледі. 

Сөйтіп,  грамм атикалы қ  форма  белгілі  топтағы  

сөздердің  қосымшалар,  грамматикалықтұлғалар 

(жалғау, жұрнақ) арқылы белгілі жүйелі парадигма




СӨЗДЕРДІҢ  М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы

423

бойынша түрленуі болып табылады да, сол арқылы 

әр тұлғаға сай  категориялық грамматикалық ма- 

ғы на беріледу  Осы уақытқа дейін  ж арық  көрген 

еңбектерде, ^ерттеулерде грамматикалық форманы 

анықтағанда грамматикалық мағынаны білдірудің 

с ы р т қ ы   ж а ғ ы ,  г р а м м а т и к а л ы қ   т ә с іл і  д е п , 

грам м атикалы қ  м ағы наны   түр-түрге  бөлмей, 

грамматикалық форманың ішкі  мазмұны ретінде 

қаралып  келді.  Сөйтіп,  грамматикалық  м ағы н а 

мен грамматикалық форма деген  ұғымдар біреуі 

әрдайы м   бір  н эрсен ің   іш кі  ж ағы ,  м азм ұн ы , 

екіншісі оның сыртқы ж ағы , тұлғасы  немесе сол 

м азм ұнны ң  іске  асу,  көріну  тәсілі  деп  аны қтап 

келдік.  Бұл  екі  ұғымды  осындай  балама  мәнде, 

бір  нәрсенің  екі ж ағы  ғана  (біреуі  -  ішкі  мазмұ- 

ны,  екінш ісі  -  сыртқы  түрі)  деп  түсіну  тіпті  де 

дұрыс емес,  өйткені олар (грамматикалық мағы - 

на  мен  грамм атикалы қ  форма)  әр  уақытта  бір- 

бірімен  балама,  сай  бола бермейді. Л екси калы қ 

м а ғ ы н а н ы ң   а б с т р ак ц и я л а н ы п ,  ж алп ы лан уы  

арқы лы   пайда  болатын ^ а л п ы   грамм атикалы қ 

м ағы на,  сон д ай -ақ аналитикалы қ тәсіл  арқылы 

берілетін қатыстық грамматикалық мағына ешбір 

г р а м м а т и к а л ы қ   ф о р м а с ы з - а қ   б е р іл е т ін ін  

жоғарыдан байқадық.  М ысалы, тау,  тас, үй,  көл 

және бала,  кыз, әке сияқты сөздердегі жалпы зат- 

ты қ м ағы на,  алғаш қы  топтағы сөздерде жансыз 

(нелік)  заттар,  соңғы   топтағы   сөздерде  адам ға 

б а й л а н ы с т ы   ( к ім д ік )   з а т т а р   м а ғ ы н а с ы  

грам м атикалы қ  м ағы налар  екендігінде  еш бір 

күмән жоқ.  Бірақ бұлардың ешқайсысы да ешбір 

грамматикалық форма арқылы берілмеген.  Сон- 

дай-ақ, аналитикалық тэсілдің түрлері болып та- 

былатын  негізгі  сөздердің  бір-бірімен  тіркесуі, 

негізгі  сөз  бен  көмекш і  сөздің  тіркесі  арқы лы , 

сөздердің қосарлануы, сөйлемдегі сөздердің орын 

'тәртібҒмен дауыс ырғағы, интонация т.б. арқылы 

г р а м м а т и к а л ы қ  

( д ұ р ы с ы н д а  

қ а т ы с т ы қ  

грамматикалық) мағынаны білдіруде ешбір форма 

жоқ. Сондықтан да грамматикалық форма арқылы 

грамматикалық мағынаның берілуі дегенде әңгіме 

жалгіы  грам м атикалы қ  м ағы н а  атаулы  емес, 

грамматикалық мағынаның бір түрі болып табы- 

латын категориялық грамматикалық мағына жай- 

ында ғана болу керек./Қазақ тілінде грамматика- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   682   683   684   685   686   687   688   689   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет