Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет682/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   678   679   680   681   682   683   684   685   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1. 

Семантикалық  тәсіл. Л екси калы қ  м ағы - 

наны ң  ж алпы ланы п,  абстракциялануы   арқылы 

жалпы  грамматикалық м ағы наны ң  пайда болуы 

қазақ тілінде негізгі  грамматикалық-семантика- 

л ы қ  процесс  болып  табылады.  М ысалы,  белгілі 

бір топ  сездердің жалпы  зат атауын,  немесе зат- 

тың  сы ны н,  я  саны н,  немесе  жалпы  қим ы л,  іс- 

әрекетті білдіруі, сойтіп,  белгілі бір топтарға (соз 

таптарына) жіктелуі, создерді соз  саралануы тап- 

тары на  тілдің  ең  басты  принципі  -  семантика- 

лы қ принцип болып саналады.

Әрине,  бұл жерде әңгіме лексикалы қ м ағы - 

насы бар сөздер жайында болып  отыр. Л ексика- 

л ы қ  м ағы насы нан  айыры лы п  қалған   комекші 

создердің лексикалық мағынасының жалпылануы 

туралы әңгіме болудың  ш ы нды ққа қисыны жоқ. 

Ондай  комекші создер сойлем ішінде белгілі бір 

сөздердің жетегінде,  шылауында жұмсалып, оған 

әр  түрлі  қосы м ш а  мән  береді,  не  үстейді,  қоса- 

ды.  Бұдан байқалатын нәрсе - бұл сияқты комекші 

создерде семантикалық процесс бұрын болып, енді 

олар  сойлемде  дайын  қосымш а  тілдік  элемент 

ретінде  ғана пайдаланылады. Ал толы қ мағы на- 

лы  (лексикалық мағынасы бар) сөздерде бұл про- 

цесті сойлемнің озінен-ақ көруге болады.

Лай  суға  м ай   бітпес  кой  өткенге,  Күл^міз 

каскыр  жалап,  дэме  еткенде  (Абай).  Ж асамай^' ^ 

мын  еңбектің Жемісін  көзбен  корем  деп,  Жасай- 

мын  бір  колкабыс  Кейінгіге берем  деп  (Торайғы-



420

М О Р Ф О Л О Г И Я

ров).  Берілген  сөйлемдегі  сөздерді жалпы  грам- 

матикалық мағыналарының ортақтығы ж ағынан 

мынадай  топтарға  бөлуге  болар  еді:  1)  су,  май, 

қой,  қасқыр, дәме,  еңбек, жеміс,  көз,  қолқабыс  - 

бір  топ,  2)  (май)  бітпес,  (қой)  өткенге,  күлеміз, 

ж ы лап,  (дәме)  еткенге,  ж асам айм ы н,  көрем(ін) 

деп  ж асам айм ы н,  берем(ін)  деп  -  екінш і  үлкен 

топ;  3)  лай,  кейінгіге  -  үш інш і  топ  т.б.  Бірінші 

топтағы әр сөздің нақты лексикалы қ мағынасын 

айқы ндай  отырып,  ол сөздердің  бір-бірімен жа- 

қы нды ғы  ж оқ екендігін аны қтап,  абстракцияла- 

ну, жалпылану барысындағы мәніне назар аудар- 

сақ,  я ғ н и  нақты  су мәніндегі зат атауының жал- 

пы  зат атауы мәні,  нақты м ай мәніндегі зат атау- 

ы ны ң жалпы зат атауы  мәні,  нақты түлік,  мал- 

ды ң  бір түрі  қой  мәніндегі зат атауының жалпы 

зат  атауы  мәні,  дәл 

сол 


сияқты   дэме,  еңбек, 

жеміс,  көз,  колқабыс нақты ұғымдық атаулардың 

жалпы зат атауы мәні,  екінш і топтағы  әр сөздің 

(май)  бітпес  - біту, қой  өткенге  - өту,  күлем із  - 

күлу,  жалап  -  жалау,  дэме  еткенге  -  дәм  ету, 



ж асам айм ы н-  жасау, көр ем індеп   -  көру,ж аса- 

м айм ы н  -  жасау,  беремін деп  -  беру  өздері  ғана 

білдіре алатын  нақты  іс-әрекет,  қимыл,  процесс 

болып,  одан жалпы  іс-әрекет,  қимылды білдіруге 

ж әне  үш інш і  топтағы   ла й  дегеннің  су зат  ұғы - 

мының сапалық бір белгісі (таза емес, тұнық емес 

т.б.) болу негізінен жалпы заттың сапалық белгісі 

болу, кейінгі сөзінің нақты ұрпақ, жастар сияқты 

болаш ақ  қауы м ы ны ң  белгісінен  жалпы  қаты с- 

ты қ  (одан  субстантивтену)  мәнге  көшуі  көрініп 

тұр.


Сөйтіп, сөздер лексикалық мағынасы арқылы 

дараланып, сараланып, ерекшеленіп, тілдің жеке- 

жеке лексикалы қ единица ретіндегі  көрінісі бо- 

лы п тұрса,  ол енді лексикалы қ м ағы налары ны ң 

абстракцияланы п,  ж алпылануы  арқы лы   ортақ 

г р а м м а т и к а л ы қ   қ а с и е т т е р г е   ие  б о л ы п , 

грамматикалық әр түрлі топ (сөз топтары) құрауға 

мүмкіндік туады. Я ғни, тілдегі бір топ  сөздер зат 

атауы  ұғы м ы м ен  байланы сты   болы п,  заттық 

ұғымды білдіретін сөздер (зат есім),  екінші тобы 

әр  түрлі  қим ы л,  іс-әрекетті  білдіретін  сөздер 

(етістік),  үшінші  тобы  -  заттың әр түрлі белгісін, 

сапасы н,  түсін,  қаты сы н  т.б.  мәнді  білдіретін 

сөздер  (сын  есім),  санды қ  ұғымды  білдіретін 

сөздер  (сан  есім),  қим ы л,  іс-әрекеттің  әр  түрлі 

амал, сын-қимылын, мекен-мезгілін,  себеп-мақ- 

сатын  т.б.  білдіретін  сөздер  (үстеу),  орынбасар 

создер,  яғн и   осы  көрсетілген  сияқты   сөздердің 

орны на  жүретін  сөздер  (есімдік)  деп  саралауға 

болады.  Осыдан аны қ көрінетіндей,  сөздің жал-

пы грамматикалық мағы насы , я ғн и  лексикалық 

м а ғ ы н а н ы ң  

н е г із ін д е  

п а й д а  

б о л а т ы н  

грамм атикалы қ  м ағы на  (сем антикалы қ  тәсіл) 

с ө з д е р д і  с е м а н т и к а л ы қ   с и п а т ы   ж а ғ ы н а н  

грамм атикалы қ  топтарға  болуге  негіз де  болып 

саналады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   678   679   680   681   682   683   684   685   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет