Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет680/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   676   677   678   679   680   681   682   683   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
тық  грамматикалық  мағына  деп  атау  қажет. 

Талдан  таяқ  жас  бала  таянбайды.  Бала  бүркіт 

түлкіден аянбайды  -  дегендегі  екі  бала созін  са- 

лыстырып көрейік.  Бірінші&ттшзататауы  (адам), 

атау  септік  арқылы  субстанттық,  иелік  (таянбау 

қим ы лы ны ң  иесі),  3-ж ақ  мағыналарын  білдіріп 

тұрса,  екінші  бала  заттық  мағы нада  емес,  сын- 

дық-қатыстық мағынаны білдіріп тұр, жақтық (3- 

жақ)  мағынадан да айрылып  қалған,  қолданыста 

ж ақты қ  м ағы наны ң  қажеті де жоқ.  Бұл  грамма- 

тикалық (сындық-қатынастық) мағына&глясозінің 

бүркіт созімен тікелей тіркесуінен пайда болып, 

соның арқасында адъективтену процесіне ие бол- 

ға н . Менде ақыл тұра ма ?(ІІІәкәрім) дегенде сұрау- 

л ы қ  мағыналдо шылауы  арқылы беріліп тұр. Бұл 



кітапты  көп  оқиды  жэне  бұл  кітап  дүкенде  са- 

тылып  жатыр деген  сойлемдегі  бұл  создерінің 

интонациясына назар аударсақ та жеткілікті. Әри- 

не,  бірінші  бұл дегеннің  атау  септік  тұлғасында 

тұрғаны  -  болек  әңгіме.  Немесе  мына  диалогта 

уйдесозінің мағынасына назар аударайық:

-Қайда болдыңі

- Үйде.

- Үйдеі  Қай кезде?

Басқа фамматикалық мағыналарды ескерме- 

геннің озінде  екінші үйде дегенде сұрау м ағы на- 

сы  гек интонация  арқылы  берілген.




СӨ ЗДЕРДІҢ  М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы

419

Сөйтіп,  қат ы ст ы қ грам м ат икалы қ м а ғы -



на сөздердің сөйлемде атқаратын  қызметтерімен 

байланысты және көбіне контекстік болып келеді 

де,  сөздерді таптастыруда сөздердің синтаксистік 

қызметі принципіне негіз болады.  Сонымен бірге 

грамматикалық м ағы наны ң бұл  үш түрі,  бір жа- 

ғынан,  грамматикалық мағы наның грамматика- 

лы қ  ф орма  деген  ұғы м м ен  байланы сты лы ғы н 

және грамматикалық категория деген ұғымының 

мәнін,  ш еңберін  айқы ндауға  негіз  болатынын 

категориялық м ағы на көрсетсе, екінші жағынан, 

кейде  тек  ол  м орфология  саласымен  ш ектеліп 

қоймай,  синтаксиске де еніп кететінін  қатыстық 

фамматикалық мағына көрсетіп, морфология мен 

синтаксистің  арасы н  жымдастыра  түсуге  себін 

тигізеді.  Үш інш і  ж ағы н ан ,  жалпы  грамматика- 

лы қ м ағы на жекелеген сөз топтарының семанти- 

калық сипатын айқындайды.

1.6.  Г РА М М А Т И К А Л Ы Қ   М А Ғ Ы Н А Н Ы Ң   Б Е Р ІЛ У  

Т Ә С ІЛ Д Е Р І  М Е Н   Ж О Л Д А РЫ

Грамматикалық м ағы наны ң берілу тэсілдері 

деген   ұ ғы м   б ел гіл і  бір  м а ғы н а   ти п т е р ін ің  

(түрлерінің)  не  арқы лы   және  қалай  берілуінің 

тілдік қабат негізіндегі жиынтығы,  тобы болып 

табылады  да,  ол  оз  ішінде  жекелеген  түрлерден 

тұрады.  Міне,  ф ам матикалы қ мағынаның белгілі 

бір берілу тәсілінің бірнеше түрлері болуы мүмкін. 

Сол түрлер ол тәсілдің  немесе  м ағы на берілудің 

жолдары деп аталады.

Г рам м атикалы қ  м ағы н ан ы   білдірудің  ең 

бірінші тэсілі - семант икалык тэсілу Ол  -  сөздің 

лексикалық мағынасының абстракцияланып, жал- 

пылануы арқылы іске асады.  Сәйтіп, жалпы ф ам - 

матикалы қ  м ағы на пайда болады.  Екінші  - син- 



тет икалы к  т эсш   Грамматикалы қ  м ағы наны ң 

с и н т е т и к а л ы қ   тәсіл   а р қ ы л ы   б е р іл у ін ің   тіл 

білімінде  бірнеш е  жолы  бар.  Олар:  қосымша 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   676   677   678   679   680   681   682   683   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет