алп), м ом , іиалқа я болмаса кейбір дыбысты қ
өзгерістері бар түбірлер болғаны н аңдай аламыз.
Сонды қтан да оларды өлі түбір дейміз. Ал басқа
тілдерде, мысалы, орыс тілінде, түбір әр уақытта
м ағы налы бола бермейді, жеке тұрғанда ешбір
мәнді, ұғымды білдіре алмайды. М ысалы, прони-
татв (оқып шығу) деген создің түбірі - чит, про
- приставка, ать - ж ұрнақ, бұндағы чит болшегі
жеке тұрып еш бір мәнге ие емес. С он дай -ақ
тілімізде ете сирек болса да соз бен дыбыстың да
сәйкестігі кездеседі. М ысалы, а (А, а қажы келді
ғой. - С ей ф улли н ),ә (ә, ақылшы бала, кеп пе едің.
- Әуезов) тәрізді создер бір-бір дыбыстан тұр.
Осыған қарап кейде жеке дыбыстар да мәнді бо-
лады, м ағы на білдіре алады деп тұжырым жасау-
ға бола ма? Әрине, жоқ. С онды қтан әр уақытта
белгілі бір ұғымды білдіре алатын, тілдің ең кіші
м ағы налы болшегі соз болып табылады. Бұл -
создің басты ж әне тұрақты лексика-сем антика-
л ы қ және грамм атикалы қ қасиеті. Осы қасиеті
арқылы сөз тіл білімінің барлық саласының зерт-
теу объектісі болып табылады.
Создің белгілі бір мағынаны, ұғымды білдіруі
оның ішкі мазмұны болса, соз белгілі бір дыбыс-
тар жиынтығынан тұратындықтан, оның сыртқы
дыбысты қ ж ағы да бар. Кез келген сөз белгілі
бір дыбыстар ж и ы н ты ғы н ан , демек, ды бы сты қ
комплекстен тұрады.
М ысалы, бала деген соз торт дыбыстан тұра-
ды, оны ң бірі (а) екі рет қайталанған, келмеген -
8 дыбыстан тұрады, оны ң бірі (е) үш рет қайта-
л анған. Ол түсінікті. С оны мен бірге создің ішкі
м ағы налы қ ж ағы мен сыртқы дыбысты қ ком п-
лекс ж ағы арасында байланыс бар ма? Байланыс
болса, оның сипаты қандай? - деген заңды сұрақ
туады.
Создің ішкі м ағы н алы қ ж ағы мен сыртқы
дыбыстық комплекс жағы арасында, әрине, бай-
ланыс бар. Егер олардың арасында ешбір байла-
ныс болмаса, кез келген дыбыстар жиынтығы соз
бола берер еді ғой, ж а ң а ғ ы бала, келмеген деген
сөздер белгілі дыбыстар ж иы нты ғы нан және өл
дыбыстардың белгілі бір тәртіппен орналасуы-
нан жасалып тұр. О ндағы дыбыстарды абла, не-
месе лаба, немесе лбаа т.б. етіп қосқаннан соз
жасалмайды. Бұның озі лексикалық единица рет-
індегі соз, оның білдіретін мағынасы мен сыртқы
СӨЗДЕРДІҢ М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ ҚҮРЫ ЛЫ М Ы
413
дыбыстық қабырш ағы арасында белгілі бір бай-
ланыс бар екенін көрсетеді. Бірақ ол байланыс -
табиғи байланыс емес. Өйткені дыбыстар жеке
тұрғанда, ешбір мәнге ие бола алмайды: б, а, л, а
дегеннің әрқайсы сы нан ешбір мән туып тұрған
жоқ. Сондықтан да белгілі жастағы адам мэніндегі
бала сөзінің мағы насы сол төрт дыбыс білдіретін
мәннен құралып тұрған ж оқ (жеке дыбыста мән
ж оқ). Тілімізде біркелкі дыбыстар ж иы нты ғы -
нан тұратын, тіпті бірдей дыбысталатын сөздердің
мағыналары әр уақытта бірдей бола бермеуі, лек-
сикалы қ ом онимдер - осы ны ң дәлелі. М ысалы,
1) қара дегенге қарама-қайш ы түсті білдіретін ақ
(ақ шәйі орамал) ж әне 2) адал, кінәсіз, ж азы қ-
сыз деген м ағы налардағы ақ ( Ынсапсызға не қе-
рек Істің ақ пен қарасы. - А бай) сөздері мен
3) малдың сүті ж әне сүттен өндірілетін айран,
қаты қ, қы мы з сияқты тағамдар мәніндегі ақ (ақ
ііиіп оңалыгі) сөзі мен 4) ж оқ болу, суалу деген
мэндегі ақ болып кету сөзі, 5) ш ы нды қ ақиқат,
хақ м ән ін д егі а қ (а қ өлім н ем есе ақ с ө й л е),
6) судың арнасы мен жылжуы мәніндегі ақ (су-
дай ақ) сөздерінің (ҚТТС ) дыбысты қ құрам ы н-
да, айтылуында бір-бірінен ешбір айырмашылы-
ғы жоқ. С оған қарамастан я ғн и қанш алы қты
бірдей дыбыстардан тұрып, бірдей айтылғанмен,
әрқайсысы бір-біріне байланыссыз, кейде байла-
нысты (көп м ағы налы қ негіздегі омоним болса)
әр түрлі м ағы наны білдіреді. С ондай-ақ, 1) ке-
рек, тағам , там ақ м эніндегі ас (ас адам ны ң
арқауы), 2) там ақ пісіру, әзірлеу мэніндегі ас (ет
ас), 3) бір жерден екінш і жерге қарай өту, орлеу
мәніндегі ас (таудан ас) т.б. сөздер де дэл осы н-
дай. Бұл сияқты ом оним сөздерді көптеп келті-
руге болады. Б ұны ң озі сөз білдіретін м ағы на
оны (сөзді) кұрайтын сыртқы дыбыстар мэнінен
туындіЪіайтынын көрсетеді. Жекелеген дыбыстар
ешбір мәнді білдіре алмайды.
Демек, создің ішкі м ағы налы қ ж ағы мен
оның сыртқы дыбыстық комплекс жағы арасын-
дағы байланы с т абиғи емес, тарихи қалыптас-
қан дэстүрлі байланыс болТіп табылады. Басқаша
айтқанда, жекеш елёгён дыбыстардан тұратын,
қалыптасқан дыбыстық комплекс жеке-жеке бір
тіл д ік е д и н и ц а р етінде белгілі бір ұғы м д ы
білдіретін болған. М іне, ол ұғым - сол создің
мағынасы, ойткені сөз айналамыздағы зат, құбы-
лыс, я оның сыны мен саны, қимыл, іс-эрекет,
оның эр түрлі амалы т.б. жайындағы ұғым, не
соның аты, атауы.
Сөздің м ағы насы әр түрлі болады. Создің
жеке тұрғанда да, белгілі бір ұғымның аты ретін-
де танылатын нақты м ағы насы да, одан туын-
дайтын әр түрлі ауыс, келтірінді м ағы насы да,
сойлеу процесінде неше түрлі тұлғалар қосылуы-
ның нәтижесінде пайда болатын немесе басқа
создермен қарым-қатынасқа түсу арқылы туатын
сан салалы жалпы мағыналары да болады.
Әрине, ол мағына түрлерінің бір-бірімен бай-
ланы сы , ж алғасты лы ғы болуымен қатар бір-
бірінен айырмаш ылықтары , озгешіліктері бола-
ды. Ең аадымен соз білдіре алатын мағынаны екі
түрге бәліп жүрміз: лексикалы қ м ағы на жэне
грамматикалық мағына.
Поделитесь с Вашими друзьями: |