Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет672/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   668   669   670   671   672   673   674   675   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
алп),  м ом ,  іиалқа  я  болмаса  кейбір  дыбысты қ 

өзгерістері бар түбірлер болғаны н аңдай аламыз. 

Сонды қтан да оларды өлі түбір дейміз. Ал басқа 

тілдерде,  мысалы,  орыс тілінде, түбір әр уақытта 

м ағы налы   бола  бермейді,  жеке  тұрғанда  ешбір 

мәнді,  ұғымды білдіре алмайды.  М ысалы, прони- 



татв (оқып  шығу) деген  создің түбірі  - чит,  про

-  приставка, ать - ж ұрнақ,  бұндағы чит болшегі 

жеке  тұрып  еш бір  мәнге  ие  емес.  С он дай -ақ 

тілімізде ете сирек болса да соз бен дыбыстың да 

сәйкестігі  кездеседі.  М ысалы, а (А,  а қажы келді 



ғой.  -  С ей ф улли н ),ә (ә,  ақылшы бала,  кеп пе едің.

-  Әуезов)  тәрізді  создер  бір-бір  дыбыстан  тұр. 

Осыған  қарап  кейде жеке дыбыстар да мәнді бо- 

лады,  м ағы на білдіре алады деп тұжырым жасау- 

ға бола  ма?  Әрине,  жоқ.  С онды қтан  әр уақытта 

белгілі бір ұғымды  білдіре алатын, тілдің ең кіші 

м ағы налы   болшегі  соз  болып  табылады.  Бұл  - 

создің басты  ж әне тұрақты лексика-сем антика- 

л ы қ  және  грамм атикалы қ  қасиеті.  Осы  қасиеті 

арқылы сөз тіл білімінің барлық саласының зерт- 

теу объектісі  болып табылады.

Создің белгілі бір мағынаны,  ұғымды білдіруі 

оның ішкі мазмұны болса, соз белгілі бір дыбыс- 

тар жиынтығынан тұратындықтан,  оның сыртқы 

дыбысты қ  ж ағы   да  бар.  Кез  келген  сөз  белгілі 

бір дыбыстар ж и ы н ты ғы н ан ,  демек,  ды бы сты қ 

комплекстен тұрады.

М ысалы, бала деген соз торт дыбыстан тұра- 

ды, оны ң бірі  (а)  екі рет қайталанған, келмеген - 

8 дыбыстан тұрады,  оны ң бірі  (е)  үш рет қайта- 

л анған.  Ол түсінікті.  С оны мен бірге создің ішкі 

м ағы налы қ ж ағы   мен  сыртқы дыбысты қ ком п- 

лекс ж ағы арасында байланыс бар ма? Байланыс 

болса, оның сипаты қандай?  - деген заңды сұрақ 

туады.


Создің  ішкі  м ағы н алы қ  ж ағы   мен  сыртқы 

дыбыстық комплекс жағы арасында, әрине, бай- 

ланыс бар.  Егер олардың арасында ешбір байла- 

ныс болмаса,  кез келген дыбыстар жиынтығы соз 

бола берер еді  ғой,  ж а ң а ғ ы бала,  келмеген деген 

сөздер белгілі дыбыстар ж иы нты ғы нан және  өл 

дыбыстардың  белгілі  бір  тәртіппен  орналасуы- 

нан  жасалып тұр.  О ндағы дыбыстарды абла,  не- 

месе  лаба,  немесе  лбаа т.б.  етіп  қосқаннан  соз 

жасалмайды.  Бұның озі лексикалық единица рет- 

індегі соз,  оның білдіретін  мағынасы мен сыртқы



СӨЗДЕРДІҢ  М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ  ҚҮРЫ ЛЫ М Ы

413


дыбыстық қабырш ағы арасында белгілі  бір бай- 

ланыс бар екенін  көрсетеді.  Бірақ ол байланыс  - 

табиғи  байланыс  емес.  Өйткені дыбыстар  жеке 

тұрғанда,  ешбір мәнге  ие бола алмайды:  б,  а, л,  а 

дегеннің әрқайсы сы нан  ешбір мән  туып  тұрған 

жоқ. Сондықтан да белгілі жастағы адам мэніндегі 



бала сөзінің мағы насы сол төрт дыбыс білдіретін 

мәннен құралып тұрған ж оқ (жеке дыбыста мән 

ж оқ).  Тілімізде  біркелкі  дыбыстар  ж иы нты ғы - 

нан тұратын, тіпті бірдей дыбысталатын сөздердің 

мағыналары әр уақытта бірдей бола бермеуі, лек- 

сикалы қ ом онимдер  -  осы ны ң дәлелі.  М ысалы,

1)  қара дегенге  қарама-қайш ы  түсті білдіретін ақ 

(ақ  шәйі  орамал)  ж әне  2)  адал,  кінәсіз,  ж азы қ- 

сыз деген м ағы налардағы  ақ ( Ынсапсызға не қе- 

рек  Істің  ақ  пен  қарасы.  -  А бай)  сөздері  мен

3)  малдың  сүті  ж әне  сүттен  өндірілетін  айран, 

қаты қ,  қы мы з сияқты  тағамдар  мәніндегі ақ (ақ 

ііиіп  оңалыгі)  сөзі  мен  4)  ж оқ  болу,  суалу  деген 

мэндегі ақ болып  кету сөзі,  5)  ш ы нды қ  ақиқат, 

хақ  м ән ін д егі  а қ  (а қ   өлім   н ем есе  ақ  с ө й л е),

6)  судың  арнасы мен  жылжуы  мәніндегі  ақ  (су- 

дай  ақ)  сөздерінің  (ҚТТС ) дыбысты қ  құрам ы н- 

да,  айтылуында бір-бірінен ешбір айырмашылы- 

ғы  жоқ.  С оған  қарамастан  я ғн и   қанш алы қты  

бірдей дыбыстардан тұрып, бірдей айтылғанмен, 

әрқайсысы бір-біріне байланыссыз,  кейде байла- 

нысты (көп  м ағы налы қ негіздегі  омоним  болса) 

әр түрлі  м ағы наны   білдіреді.  С ондай-ақ,  1)  ке- 

рек,  тағам ,  там ақ  м эніндегі  ас  (ас  адам ны ң 

арқауы),  2) там ақ  пісіру,  әзірлеу мэніндегі ас (ет 

ас),  3)  бір жерден екінш і жерге  қарай өту,  орлеу 

мәніндегі ас (таудан  ас)  т.б.  сөздер де дэл  осы н- 

дай.  Бұл  сияқты   ом оним   сөздерді  көптеп  келті- 

руге  болады.  Б ұны ң  озі  сөз  білдіретін  м ағы на 

оны  (сөзді)  кұрайтын сыртқы дыбыстар  мэнінен 

туындіЪіайтынын  көрсетеді. Жекелеген дыбыстар 

ешбір мәнді білдіре алмайды.

Демек,  создің  ішкі  м ағы налы қ  ж ағы  мен 

оның сыртқы дыбыстық комплекс жағы арасын- 

дағы   байланы с т абиғи емес,  тарихи қалыптас- 

қан дэстүрлі байланыс болТіп табылады.  Басқаша 

айтқанда,  жекеш елёгён  дыбыстардан  тұратын, 

қалыптасқан дыбыстық  комплекс жеке-жеке бір 

тіл д ік  е д и н и ц а   р етінде  белгілі  бір  ұғы м д ы  

білдіретін  болған.  М іне,  ол  ұғым  -  сол  создің 

мағынасы, ойткені сөз айналамыздағы зат,  құбы- 

лыс,  я  оның  сыны  мен  саны,  қимыл,  іс-эрекет, 

оның  эр  түрлі  амалы  т.б.  жайындағы  ұғым,  не 

соның аты,  атауы.

Сөздің  м ағы насы   әр  түрлі  болады.  Создің 

жеке тұрғанда да, белгілі бір ұғымның аты ретін-

де  танылатын  нақты  м ағы насы   да,  одан  туын- 

дайтын  әр  түрлі  ауыс,  келтірінді  м ағы насы   да, 

сойлеу процесінде неше түрлі тұлғалар қосылуы- 

ның  нәтижесінде  пайда  болатын  немесе  басқа 

создермен  қарым-қатынасқа түсу арқылы туатын 

сан салалы жалпы  мағыналары да болады.

Әрине, ол мағына түрлерінің бір-бірімен бай- 

ланы сы ,  ж алғасты лы ғы   болуымен  қатар  бір- 

бірінен  айырмаш ылықтары ,  озгешіліктері  бола- 

ды.  Ең аадымен соз білдіре алатын  мағынаны екі 

түрге  бәліп  жүрміз:  лексикалы қ  м ағы на  жэне 



грамматикалық мағына.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   668   669   670   671   672   673   674   675   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет