Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 .2 .  С Ө З Д І Ң   ІШ К І  М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ   Ж Ә Н Е



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет671/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   667   668   669   670   671   672   673   674   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1 .2 .  С Ө З Д І Ң   ІШ К І  М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ   Ж Ә Н Е  

С Ы Р Т Қ Ы   Д Ы Б Ы С Т Ы Қ   Ж А Ғ Ы

Тілдегі ең кіші  мағыналы  болшек - соз.  Сон- 

дықтан  сөз  белгілі  бір  ұғымды  білдіреді,  я ғн и  

белгілі  бір  нақты  заттың  атын  немесе  сы нны ң,

сапаны ң  нақты  белгісін,  нақты  санды,  әр  түрлі 

нақты әрекет-құбылысты,  қимылды т.б. білдіреді. 

Сонды қтан  соз  туралы  әңгіме  болғанда,  ең  ал- 

дымен,  сол  соз  білдіретін  м ағы на,  я ғн и   создің 

ішкі сипаты,  мазмұны  қоса жүреді.  Рас,  морфе- 

маның  кейбір түрін,  мысалы, түбір морфеманы , 

мағыналы болшек дейміз.

Түбір  морфема  мәселесіне  қазақ  тілі  (сон- 

д ай -ақ  түркі  тілдері)  тұрғы сы нан  келсек,  түбір 

белгілі бір мағынаны білдірумен байланысты.  Бұл 

тұрғыдан  келгенде, түбір деген  ұғым  м ен свзде- 

ген ұғымдар сайма-сай келеді де, соз деген ұғымға 

енетін  туынды  түбір дегендер  ғана  одан  озгеше 

болады.  Сондықтан да түбір жеке создің балама- 

сы  ретінде  ешбір  түрленусіз түбір  күйінде  тілде 

қолданыла  да  алады.  Мысалы:  Зеңбірек  снаряд- 



тары суға үсті-үстіне түсіп,  аспанға шапшыған 

судан күміс бағаналар орната бастады (М үсіре- 

пов).  Ызғырық суык сүр бүлт  аспанды тегіс қап- 



таған (М айлин).  Төрт бөлмелі тас үй салқын да 

жайлы (Мүсірепов).

Берілген сойлемдердегі күміс, сүр, төрт,  тас 

деген  сөздер  түбір  күйінде  қолданы лған,  я ғн и  

олар  - әрі түбір, әрі  сөз.  Бірақ түбір деген  ұғы м - 

ға қазіргі  кезде ешбір мәнге ие бола алмайтын  не 

жеке  қолданыла алмайтын  елі түбірлер де енеді. 

Мысалы, оян, оят, баданадай, алпамсадай, момын, 

момақан,  шалқақ, шалқалау т.б. сияқты сөздердің 

түбірі,  сөз ж оқ, оя,  бадана,  алпамса (я  'Аі\п),мом, 



шалқа екенін бір түбірден өрбіген түбірлес создер 

де  корсегіп тұр.  Бірақ бұлар  қазір тілімізде түбір 

күйінде  қолданылмайды, жеке тұрып еш бір  ма- 

ғына да білдіре алмайды.

Сойтіп, түбірлік қасиет қазіргі тұрғыдан  кел- 

генде  ж оқ,  я  жойы лы п  кеткен.  Бірақ  бұндай 

создерге салыстырмалы-тарихи талдау жүргізсек, 

қатар тұрған түбірлес  создердің о зі-ақ  көрсетіп 

тұрғандай,  берілген создердің өздері  негізгі түбір 

емес екенін  байқаймы з.  Осы ж ағы н ан  келгенде 



түбірдеген ұғымның өзін әрі айқындай, әрі шек- 

теп  алудың  мәні  ерекш е  сияқты .  Я ғн и   түбірдің 

ең  басты  белгісі,  ерекшелігі  не  дегенге  нақты , 

дәл жауап беруіміз керек. Әдеттегі беріліп жүрген 

аны қтаманы ң  негізгі белгі болу тұрғы сы нан  си- 

паты  нақты  аны қталуға тиіс.  Олар:  1)  создің  ең 

кіші мәнді бөлшегі, 2) қөсымша мөрфемалар үстелу 

арқылы  жаңа  сөз  немесе  сөз  тұлғасы н  жасауға 

негіз  бөлатын  бөлшегі.  Ал  өз  бетімен  сөл  қал- 

пында  (түбір  күйінде)  сөйлемде  қөлданылуы 

түбірдің  өз  ішінен  туындайтын  қолданы сты қ 

қасиеті емес, ол түбірдің жеке тұрғанда да белгілі 

м ағы наны   білдіруімен  байланысты.  Ол  м ағы на



412

М ОРФОЛОГИЯ

(мән) лексикалы қ мағына болып табылады.  Сон- 

ды қтан  да  ол  мән түбірдің жеке тұрған дағы   ба- 

сы нда  болуы  керек.  Түбірдің  сол  тұлғасы нда 

екінш і  сөзбен  байланы сқа түсіп,  сөйлем  ішінде 

қолданы лғанда,  оған қосымш а грамматикалық, 

я ғн и   ол  екі  сөздің  байланы сы  нәтижесінде  туа- 

ты н,  мәні де  үстелуі  мүмкін. А йталы қ, ж оғары - 

дағы берілген сойлемдердегі күміс (нақты зат атау- 

ынан басқа, бағаналардың неден жасалғандығын, 

нақты   затқа  қаты сты ғы н), тас (нақты   зат атау- 

ынан  басқа,  үйдің  неден салы нған ды ғы н ,  затқа 

қаты сты ғы н)  білдіріп,  түбір білдіретін  м ағы н а- 

ны ң  үстіне  ж аңа  қосы м ш а  (қаты сты қ)  м ағы на 

қоса  білдірсе,  сұр  (жалпы  түсті  білдіру  нақты 

бұлттың түсін білдіруге ауысуы),/77б>/?т  (үй бөлме- 

лерінің нақты санын білдіру) түбір қалпыңда қол- 

даны лу  сипаты  біркелкі  емес.  Осы  талдаудан 

көрінетіндей, сұр, төрт сөздерінің түбірлік тұлғасы 

мен  білдіретін  м ағы насы ,  сөйлемдегі  қызметі 

арасы нда  алш ақты қ  көрінбейді  (бұл  екеуі де  зат 

атауымен  тіркесіп  -  бұлт  және  бөлме  [лі]  үй, 

аны қтауы ш ты қ  қаты наста ж ұм салған),  ал күміс 

пен тас сөздерінің тұлғасы мен білдіретін  мағы - 

насы және сөйлемдегі қызметі арасындағы қаты- 

нас бұзылып жаңа сипатқа ие болған:  нақты зат 

атауын білдіретін  сөзбен таза аналитикалы қ си- 

патта  байланы сқа  түскенде,  қосы м ш а  мәнге  ие 

болып  (енді нақты зат атауын  білдіруден сол зат- 

қа  қаты сты лы қ  мәнді  білдіріп,  я ғ н и   бұл  екінш і 

заттың жасалу тегін, қатысын білдіріп) жаңа син- 

таксистік қызметке ие болады: атрибутгық-анық- 

тауы ш тық қатынаста жұмсалады.  Зат есімдердің 

түбір тұлғада кейбір шылаулармен тіркесіп  келіп 

(бұл сияқты  зат есімнің түбір тұлғасы оның осы- 

ған сырттай  ғана ұқсас атау септік немесе преди- 

кат мәнінде  - баяндауыш қызметінде 3-жақ жіктік 

жалғау я тіпті ілік, табыс септіктердің жасырын, 

түсіп  қалған   тұлғасы м ен  бір  емес  белек-бөлек 

грам м атикалы қ  тұлғалар  екенін  аш ы қ  айту  ке- 

рек) себеп-салдарлық,  мақсаттық,  мезгілдік-ме- 

кендік  т.б.  мәнде  және  соған  сай  әр  түрлі  син- 

таксистік қызметте жұмсалуы да зат есім түбірдің 

өзіндік ерекшелігі бар екенін  көрсетеді.  Осы си- 

яқты  өзіндік ерекшелік етістік түбірден де байқа- 

лады :  е т іс т ік   тү б ір  л е к с и к а л ы қ   м а ғ ы н а н ы  

білдіргенмен, тікелей сол  қалпында жіктелмейді, 

түбір қалпында сөйлемде қолданылмайды.  Бірақ 

соған   қарамастан  зат  есім  болсы н,  етістік  бол- 

сы н,  басқа  соз  табы  болсы н,  оларды ң  ортақ 

грамматикалық  қасиеттері  арқылы жоғарыдағы 

талапқа,  критерийге сай ортақ түбір деген ұғымды 

бөліп  корсетуге  болады.  О ны ң  үстіне  тілдің  бір 

қалыпты тұрмай,  озгеріске түсіп, дамып  отыра-

тынын  ескерсек, түбір ұғы м ы ны ң  кейбір шарт- 

ты лы ғы н  да  байқауға  болады.  Қазіргі  тілімізде 

жеке тұрып ешбір мән білдіре алмаса да, сол  қал- 

пында сөйлемде  қолданыла алмаса да,  ол ж оға- 

рыда  берілген  сөздердің  оя,  бадана,  алпамса  (я 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   667   668   669   670   671   672   673   674   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет