Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет670/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   666   667   668   669   670   671   672   673   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
логияның  (гректің  т о ф һ е   -  ф орма,  тұлға  және 

І

0



£

0

$  -  соз,  ілім  деген  создерінен  құралған)  да 



зерттейтін басты  объектісі  - соз.  Әрине,  морфо- 

логия лексикология сияқты жеке создердің нақты 

м ағы налары н ,  олардың  қайдан  ш ы ғы п,  қалай 

қалыптасқанын, функционалдық-стильдік сипат- 

тарын емес,  создердің жалпы қасиеттерін,  ортақ 

қасиеттері  арқы лы   создердің  белгілі  топ  құрай 

алуы  мен  түрлену,  тұлғалану  жүйесін,  соның 

нәтижесінде пайда болатын жалпы м ән-м ағы на- 

ларды топтап,  категориялық ерекшеліктерін зерт- 

теп  сипаттайды.  Сойтіп,  морф ология  создердің 

грамматикалық сипаттарын зерттеп айқындайды. 

М орфология  сияқты  синтаксис (гректің 5уп1:ахІ8

-  құры лы с,  тізбек,  тіркес,  тәртіп  деген  сөзінен 

қалыптасқан) те грамматиканың бір саласы.  Егер 

морфология создің жалгіы сипатын, атап айтқан- 

да, создің ф амматикалы қ мағыналарын, олардың 

берілу  жолдарын,  түрлену  жүйесі  мен  парадиг- 

м алы к  (гректің  рагасіеі§та  -  үлгі,  мысал,  рет 

созінен алынған, яғни белгілі бір тэртіппен түрле- 

ну,  өзгеру қатарының тұрақты жиынтығы,  үлгісі; 

мысалы, септелу, тәуелдену, жіктелу үлгілері т.б.) 

қасиетін, соз формаларының ерекшеліктерін, со- 

ның нәтижесінде  пайда болатын ф ам м атикалы қ 

мағыналар жүйесін жеке-жеке емес, жалпы түрде 

қарау  арқы лы ,  ортақ  белгілері  негізінде,  яғн и  

создердің  грамм атикалы қ  сипаттары  негізінде 

ф ам матикалы қ топтарға, олардың категориялар- 

ға жіктелуін  қарастырса,  синтаксис сол түрлену 

тұлғаларының басқа создермен синтаксистік қаты- 

насқа түсу ерекшелікгерін, сойлемде создердің сол 

тұлғалары нда  атқаратын  қы зметтерін,  сойтіп, 

сойлем кұрау,  олардың  құрам ды қ,  құрылыстық 

түрлері мен типтерінің ерекш еліктерін  қарасты- 

рады.  Сойтіп,  морфология  мен синтаксистің ор- 

тақ  жерлері  коп-ақ.  М ысалы:  Мен  жазбаймын 



өлеңді ермек үіиін...  (Абай) деген сойлемді талдап 

корейік.  Мен  -  I  ж ақ  жекеш е  жіктеу  есімдігі, 

атау тұлғада  тұр,  жазбаймын  -  сабақты  етістік,



СШ ДЫ 7ІДҢ  М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ  ҚҮРЫ ЛЫ М Ы

411

болымсыз тұлғада  (-ба),  -й  -  көсемш е  тұлғасы  

арқылы  ауыспалы  осы  -  келер  ш ақты  білдіріп 

тұр,  -мын  -  I ж ақ жекеше жіктік жалғау, өлеңді - 

жалпы  зат  есім,  -ді  табыс  септік  арқы лы   тура 

объекті  м ағы насы н  білдіріп тұр,  ермек -  жалпы 

зат  есім,  түбір  тұлға,  үшін  -  септеулік  шылау. 

Бұл  -  морфологиялық талдау.  С интаксистік жа- 

ғынан:  м ен  -  бастауыш,  атау  септікте,  жазбай- 

мын - баяндауыш,  жіктік жалғау арқылы  бастау- 

ышпен  I ж ақта жекеш е  қиы са байланы сы п  тұр, 



өлеңді (нені  жазбаймын?)  тура  объектіні  (табыс 

септік)  білдіретіндіктен тура толы қтауыш   бола- 

ды,  өлеңді  жазбаймын  -  табыс  септік  жалғауы 

арқы лы   б а й л а н ы сқ а н   етістікті  м еңгеру  (сөз 

тіркесі), ермек сөзі үшін шылауымен тіркесіп келіп 

мақсат пысықтауыш  (не үшін, не  мақсатпен жаз- 

баймын?)  қы зметін  атқары п  тұр,  сол  үіиін  шы- 

лауы арқылы ермек сөзі жазбаймын дегенге  мең- 

геріле  байланы сы п,  етістікті  сөз  тіркесін  құрап 

тұр. Ж алпы  бұл  - жай, жайылма, ж ақты, толым- 

ды, хабарлы  сөйлем.

Міне,  осы талдаудан  грамматиканың екі  са- 

ласы  морфология  мен  синтаксистің  ортақ,  жа- 

қы н  қасиеггері  мен  бір-бірінен  айырма ерекш е- 

ліктері аны қ көрінеді.

Ф онетиканы ң  негізгі  зерттеу  объектісі  ды- 

быстар, олардың жүйелілігі  мен қолданылу ерек- 

шеліктері,  заңды лы қтары   болса,  дыбыстардың 

қы р-сыры ,  жасалу, артикуляциялы қ ерекш елік- 

тері  мен  қолданылу заңдылықтары  сөзге тікелей 

байланысты, сөз арқылы, сөздер құрамында ғана 

олар толық көріне алады. Ж еке дыбысты айтқан- 

нан,  оның барлық сипаты толық айқындала бер- 

мейді.  Сөздің  бар  сипаты  оны ң  қолданысында 

сөйлем  ішінде  айқы ндалаты ны   сияқты , дыбыс- 

тардың да  бар  қасиеті  сөз  құрам ы нда  қолданы - 

луы  арқылы  айқындалады .  С онды қтан  да  соз 

ф о н е т к а ғ а   да  қатысты.  М іне,  осы  қасиеттері 

негізінде  сөзді  оте  күрделі  тілдік  единица  деп 

түсінеміз.  Сөз - сөйлемнен  кейінгі ерекше тілдік 

единица,  өйткені  ол  -  тілдің  мәнді,  мағы налы 

бөлшегі және сөйлем құрауға негіз болатын тілдік 

единица.

Демек, сөз әр қырынан тіл білімінің әр сала- 

сы на  тікелей,  я  ж анам а  қаты сты  болы п,  тіл 

білімінің  негізгі объектісі болып саналады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   666   667   668   669   670   671   672   673   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет