Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-д а н //-д ен ,  (-та н //-т ен )



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет663/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   659   660   661   662   663   664   665   666   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-д а н //-д ен ,  (-та н //-т ен ).  Үстеу  сөз  табын 

жасауда ш ығыс септікжалғауы да айрықша мәнге 

ие болады.  Бұл көрсеткіш те (шалкасынан,  етпет- 

інен,  жүресінен...)  бір  кезде ш ы ғы с септігі болып 

таны лғанм ен,  қазірде  осы  тәріздес сөздерде  со- 

лармен біте қайнасып,  үстеудің міндетін атқарып 

тұрады.


Ш ы ғы с септігі жалғауымен ж асалған үстеу- 

лер  негізінен  мезгілдік  және  амалдық  м ағы на 

білдіреді. Әзелден конағуар асыл халкым (Әлімба- 

ев).  Колхоз  ауылын  ертеден  баскарып  отырған 

(Ж үнісов).  Өзі де ғайыптан үшырай кет т і(Әбу- 

тәліпов).  Кенеттен  ж ылынған  көкт ем  карды 



күртінен еріт т і(“Көктем лебі”).

Зат есім  негізді  үстеулер де,  амалдық  мәнде 

жұмсалады: Азаматтың ойына баяғы шарт қаға- 

зы кілтесінен түсе калған (М айлин). Егінді кешіп 

белшеден... (М әуленов).

Сын  есім  негізді  үстеулер: Балыктар су бет- 



інде  ж алпағынан  түсіп  жатады  (Тілеуғалиев). 

Жаңадан бірнеше совхоз /су/>ь/лдь/(“Л ен.ж ас”).

Сан  есім  негізді  үстеулер:  Отырған  эйелдің 



Ольга екенін кыз бірден тдяь/дь/(Есенжанов). Екі 

ана үіирет  екеуден т уған (М ұқанов).


ҮСТЕУЛЕР  СӨЗЖАСАМЫ

407

Есімдік  негізді  үстеулер:  Зағираптың  не- 



лікт ен куанғанын ол енді ғана үғайын деді (Ж ақ- 

сыбаев).  Мен  ж аткан  жайды  Нүрт ас  а ға й  



өздігінен тауып келе алм ай ж үр(Ә білев).

Бұл  көрсеткіш  кейде басқа бір қосымшалар- 

дан  кейін  барып  жалғанады  (бүлжытпастан, 

жүресінен т.б.).

Үстеу сөздердің  құрамында  келетін  ком ек- 

тес септігі жалғауының тілдік табиғаты да ж оға- 

рыда  талданған  -ғ а //-г е ,  -д а //-д е,  -д а н //-д е н  

қосы м ш алары м ен  бірдей  түсіп  ж атады .  Бұл 

қосымш а да үстеу,  затесім  создерінің  құрамын- 

да келіп, жаңа реңктегі  үстеулерді жасауға қаты- 

сады.  М ұндай  үстеу  создер,  негізінен  алғанда, 

мекен,  мезгіл,  амалдық мәндерді  білдіреді.

Қарағы м , бермен кел  (Абай).  Оданә/ш

алды рланған  олке жатыр  (И сабаев).  Қожаш ер- 

т е м е н к айтып  кетті  (Көбеев).  Бетімен  жайылып 

жүрген  бір ел  бар  (Мүсірепов).

Ж оғары да  талданған  үстеулердің  бэрі  де  - 

септік жалғауларының қатысуымен жасалған ту- 

ылымдар.  Тілімізде,  бұлардың сыртында,  үстеу 

жасайтын біраз арнайы жұрнақтар да бар.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   659   660   661   662   663   664   665   666   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет