Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет654/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   650   651   652   653   654   655   656   657   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
есімді  күрделі  етістік,

  И .Қ.  Ұ йы қбаев 



қоспаяы  етістік,

  ал  Н.  Оралбаева 



аналшпикалық  туынды

  етістік  деп  атайды.




4  У І І

Зат есім  + етістік/сслу.  көңілге келу,  дүниеге 



келу,пікірге келу т.б.

Зат есім  +  етістік/сеягу:  акылы кету,  есі кету, 



мүлт кету, үйқыға кету, ағат кету, мүрдем кету, 

күші кету т.б.

Зат есім  +  етістік кешу:  бастан кешу,  дэурен 



кеш у,ғүмыр кеш у,өмір кеіиу т.б.

Зат  есім  +  етістік  түсу:  араша  түсу,  қүда 



түсу,  күн түсу,  көзге түсу,  қолға түсу т.б.

Зат есім + етістікшь/ғу: алға шығу, күн іиық(у), 



аты шығу,  жаны шығут.б.

М ысалы, күні түсу,  араша түсу,  күда түсу, 



а лға  іиығу,күн іиығу,элек ш ығ(ар)у,ақыл кіру,ес 

кіру,ой  кіру,бой  ж ету,коз  ж ет у,қол  жету,бел 

асу,  қүлақ асу т.б.

Дегенмен,  бұл етістіктердің  катысуымен жа- 

салған кұраңды етістіктер ет, қыл, бөл, кор көмекші 

етістіктерімен  салы стырғанда белсенді деп  айту 

киын.

Ет,  бол,  қыл,  кор  көм екш і  етістіктер.  “Ет ” 

көмекші етістігі -  қазіргі тілде өте белсенді сөзжа- 

самдық тұлға.

Ол  арқы лы   есім  сөзден  құранды   етістік 

қаш аннан жасалып  келеді.  М ысалы, шүкіріиілік 

ет, сабыр ет, сый ет,  баян ет, тарту ет, хабар ет, 

талап ет,  аңыз ет,  ант ет,  арман ет т.б.

Бол  -  құранды  етістігінің  кейбіреуінің  си- 

ноним  туынды  түбір  етістігі  бар:  жақсы  бол  - 



жақсар,  қүм ар  бол  -  қүмарлан,  жария  бол  - 

жариялан, қабыл бол  - қабылда,  жоқ бол - жоғал, 

мерт бол  - мерттік,  шығын бол  -  шығындан т.б.

Қыл  -  комекші етістігі арқылы да бірсыпыра 

құранды  етістіктер  жасалады.  Қазіргі  тілде  бұл 

ком екш і  етістік  онім дінің  қатары на  жатады. 

М ысалы:  бастық  қыл,  аткопір қыл,эңгіме  қыл, 



дауыс қыл, м азақ қыл,  үміт қыл,  талқан қыл т.б.

Көр -  көмекші  етістігімен жасалған  құранды 

етістіктер де  тілде жиі  кездеседі.  М әселен, азап 



кору,  айып кору,  ар кәру,  ел кәру,  ес кору,  жақсы 

кору,  жек кору,  жапа кору,  күн көру,  пайда кору, 

тең кору т.б.

Сойтіп,  құранды  етістіктер сыртқы тұрпаты 

ж а ғы н а н   да,  іш кі  м азм ұны   ж а ғы н а н   б асқа 

етістіктермен  салы сты рғанда,  құрамы  озгеше 

[есім+көмекші етістік], тілде іс-әрекеттің біртұтас 

ұғымын  білдіреді:  ғалы м   бол,  қабыл  ал,  ес көр, 



ағат кет, ант ет, көңіл бол,  ғаіиық бол т.б. тәрізді 

создер бір сұрауға жауап беріп, сойлемнің бір-ақ 

мүшесі болады.  Құранды  етістіктердің арасына 

басқа создер  қосылмайды,  егер  қосылса,  негізгі 

ай таты н  о й -ұ ғы м д ы   б іл д ірм ей д і.  Қ ұранды  

етістік тер   -  тұтас  күй ін д е  бір  л е к с и к а л ы қ  

мағынаны білдіріп, созжасамның аналитикалық

т ә с іл ім е н   ж а с а л ғ а н   л е к с и к а л ы қ   б ір л ік т е р  

(единицалар).

Сонымен,  бол,  ет,  қыл,  көр  етістіктерінің 

комекшілік қызметі өзге көмекші етістіктерден бас- 

қаш а, бұлардың ең  негізгі және ең басты  қызметі

-  есімдерден  құранды  етістік  тудыру.  Олардың 

бұл  қы зметін  әзге  көмекш ілер  атқара  алмайды. 



Бол,  ет, қыл, /сө/?етістіктерінің жәрдемімен жасал- 

ған құранды етістіктердің сөңғы сыңары етістіктің 

фамматикалықжүйесімен түрленіп өтырады.  Мы- 

салы , қызмет  ете алмайды,  қызмет  ете көріңіз, 



қызмет көрсетсе екен т.б.

Құранды етістік жасауға лексикаланған,  иди- 

өм алан ған   тіркестер де  қатысады.  М ысалы,  зар 

қақ, жақсы көр, таяқ же,  бас қой,  көз сал,  жек кәр 

т.б. Д үрліккен топ  казарманың  есіктеріне  қарай 



көз  тігісті  (Есенжанов).  Таяқ  жеген  Ж ұмабек 

қорлы қты ң  кімге  корсетіліп  ж атқаны н  қателес- 

пей  ұ ғы н ы п ты ...  (М үсіреп ов).  Е лам анды   да 

оты рған  жерінде бас салды (Нұрпейісов).  Ш кол- 

дан  Ботагоз  оқудан  қол  үзбеді  (М ұқанов).  Осы 

мысалдардағы коз тігісті,  таяқ жеген,  бас салды, 



қол үзбеді деген  тіркестер  құранды  етістікке ж а- 

тады,  себебі көз,  таяқ,  бас,  қол создеріне тігісті, 



жеген,  салды,  үзбедідеген етістіктер қимыл  мәнін 

қосып тұр.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   650   651   652   653   654   655   656   657   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет