Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Күрделене қосылған етіс жұрнақты



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет642/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   638   639   640   641   642   643   644   645   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.1.2.2.  Күрделене қосылған етіс жұрнақты 

туынды  түбір  етістіктер

Жоғарьща қысқаша баяндалып өткен жұрнақ- 

ты торт етіс түрлеріндегі туынды түбір етістіктің 

іске асу- аспауындағы  негізгі себепкер, яғн и  бел- 

сенді субъекті  белгілі  іс-әрекетке  қатысса болды, 

ол  туынды  түбірлер  одан  әрі  тағы   да  тиісті  етіс 

ж ұрнақтары   үстеленіп  сойлем  ішіндегі  етістік 

тіркестері де сәйкестене тілге тиек болады.  Мұндай 

дайын  күрделенген  етіс  ж ұрнақты   үлгілер  не- 

гізінен  мына томендегілер:

1)  Ө здік+өзгелік:  -  індір  (ки -ін -дір),  -лт  (и- 

іл-т-іп,  бүг-іл-т-ті).

2)  Ы рықсыз-өзгелік немесе озгелік-ырықсыз: 

т өг-іл-т   (тогілтіп  жыр толғайты н); үз-іл-т   (үз- 

іл-тіп  ән  ш ы рқаған );  он-ді-ріл  (салы қ,  қары з  - 

бэрі де өн-ді-ріл-ді);>>я-ш-ыя (уа-ты л-ған  шыны 

әй н ек); ж а-ғ-ы л (шамдар да ж ағы лсы н) т.т.

3)  О ртақ  +  өзгелік:

Тобеле-с-тір; соғ-ыс-тыр; тату-лас-тыр;

4)  Өздік + ортақ:  ¥ғ-ын-ыс; түс-ін-іс,  іл-іг-іс.

5.  Ө згелік  +  өзгелік: көр-сет-кіз (өгей  шеше

күн  көрсетпеді;  күн  көрсеткізетін  емес), бер-гіз- 



дір-т,  өл-тір-т-кіз-бе т.т.

Өзгелік етіс ж ұрнақтары ны ң екі-үш ке дейін 

болып  үстелене қосылып  қолданылуы:

а)  Мен  оған  карызға  акша  алдыртпаймын,  - 

дегенде м ен субъектінің өзінен  басқа да  қолдау- 

шысы бары байқалады.

б)  Бұл  кітапты  директорымыз еіикімге бер- 

гіз-дір-т-пейді - дегенде өзгелік етісті сөйлем бо- 

луы  ықтим ал.  Әрине,  кітапты кітапхана  дирек- 



торы бермейді.  Окушыларға бергіздіртетін кітап- 

ханашылары бар.  Ол кітапты алу үшін таныстык 

т.б.  болса да,  ешкімге бергізбеу -  деген  себепті де 

өзгеліктің  бірнеш е  ж ұрнағы   қосы лғаны   -  неше 

адам  (субъектілер)  араға түссе де  - деген логика- 

лы қ ұғымнан жұрнақтар көбейген.

Тіл  қолдану тәжірибесінде,  лексикограф ия- 

лы қ жұмыста т.б. - с,  -ыс,  -іс тұлғалы етістіктерді 

ортақ етіс деу кездеседі.

Мысалы:

а) Көйлегі өзіне кел-іс-іп (жара-с-ып) тұр; келе 



жүмысына кір-іс-ті тәрізділерде  жұрнақтылар 

етістіктерге  үстеліп тұрғанмен, ортақ етіс емес.

б)  Балалар  жүгіріп  кіріп,  орын-орындарына 

отыра кал-ыс-ты,  - тәріздідегі кал-ыс т.б. да осы 

тәрізді.  Бұл  соңғы сөйлемде  - ысжұрнағы  күрделі





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   638   639   640   641   642   643   644   645   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет