Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет641/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   637   638   639   640   641   642   643   644   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЕТІСТІКТЕР  СӨЗЖАСАМЫ

393

іп,  нан же-гіз-ді,  - деген ж ағдайдағы   іс-әрекет- 

ке айналғаны н білдіреді.

Әуелдегі жалаң сабақты  етістіктегі  субъект, 

объект  -  қимылдың  озара  қаты насы  сол  қалпы 

логикалы қ  мәнін  сақтайды.  Өзгеріс  мұнда  ілкі 

субъектінің  ж анама  толықтауыш   түрінде  грам- 

матикалық көрініс тауып  (бала-ға), бастауыш бо- 

лып тұрған  (анасы) белсенді субъектінің ырқына 

түсуіне ауысады.  Сөйтіп,  объектілі  іс-әрекеттің 

жүзеге ас-ыр-ылуы:  бірі  -  орындататын  (анасы), 

екіншісі орындайтын бала,  екі субъектіге тікелей 

қатысты болады.

Бапкер жастарға доп ойнатып,  жаттыкты- 

рып жүр - дегенде де  сабақты  етістіктер өзгелік 

етіс болғаны бұл сөйлем тіркесінде нақты көрінеді.

Өзгелік етіс жұрнақтарының:

а)  өнімділері:  - дыр,  -  ғыз,  - /7?жэне осылар- 

дың:  -  дыр+т,  -  ғыз+дыр,  -  тыр+ғыз  -  ты т.т. 

Ж алаң және  күрделенген түрлері.

Бұларда: ал-дыр,  кон-дір,  тол-тыр,  кел-т ір; 

сон.лш -?ікт ап-кы з,  төк-кіз,  ағ-ы т ,  өл-тір,  өл- 

тірт-пе т.т.  Үндестік заңы на сәйкес  ф онетика- 

л ы қ варианттарда қолданылады.

б)  өнімсіздері яғн и  белгілі түбірлермен  ғана 

қосылып қолданылып жүргендері, яғни түбір мен 

ж ұрнақ тіркесімі тұтасып қалыптасқандар:  - сет 

(көр-сет); дар (ау-дар): аттан ау-дар,  орысшаға 



ау-дар,  назар ау-дар,  - ғыр (аз-ғыр) және  - ыз,  - із, 

-ыр,  -ір,  (там-ыз, ем-із,  ұш-ыр,  іш-ір,  көш-ір т.т.)

Түбірлер  мен  өзгелік  етіс  ж ұрнақтары ны ң 

тұтаса қолданылып, олар тудырған туынды түбір 

етістіктердің тарихи көнелілігі  -  шүбә туғызбай- 

тын  тілдік  фактілер  -  көп.  Солардан:  оян-мен 

оя-т;  жұба-н  мен  ж ұба-т; уа -н  мен  уа-т   т.т. 

мен қатар: шом-ыл (суға түсу, жүзу), түс-ін (орыс- 

щ аға түс]н, түс-ін-дір), күт-ыл,  құт-қар,  ау-ыс 

(есі ауыс-қан), жаб-ыс (жаб-ыс-пай әрі тұр), қау- 



ыш,  жыр-т, іл-естл. Және жоғарыдағы жұрнақты 

туынды  етістіктер  бәрі  де  10  том ды қ  қазақ  тілі 

түсіндірме сөздігінде реестр - түсіндірмелері мен 

иллю страциялы қ  материалдарында  етістік  бо- 

лы п,  лексика,  семантика  және  грамматикалық 

көріністерін тапқан.

Өзгелік етіс бола тұрып, бұл  мағыналы емес, 

бол-дыр, мысалы, ат бол-дыр-ды; сондай-ақ: жыр-т 

(тоғанды  жыртып  су ағы зды ,  қағазды   жырт-у) 

тәрізділер  де  бар.  М ұның  керісінше:  от  ж а-н- 

ды дегенмен от-ты жа-к-ты деген олі түбірлес- 

тердің соңғы  жақ түрі  -  өзгелік етіс  мәнді,  яғн и  



жа-нсдлт етістігі жак-ты дегенде сабақтыға ай- 

налады.  Отты  -  шамды жағуш ы  адам  (субъект

бастауыш ),  ж а-н -аты н   -  от,  шам  (логикалы қ 

субъекті) тура толықтауыш.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   637   638   639   640   641   642   643   644   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет