Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет640/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   636   637   638   639   640   641   642   643   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
392

СӨЗЖАСАМ

етістіктер негіз етіс деп аталады.  Олардан туын- 

дағандар, яғн и   етіс ж ұрнақтылар 4 топқа таны- 

лады.


Олар:

1.  Өздік етіс  жұрнақтары :  -н,  -ын,  -ін;

2.  Ы ры қсы з етіс 

-  / / - :   -л,  -ыл,  -іл;

3.  Ортақ етіс  +  оны ң,  көмектес етіс түрі - с, 

-ыс,  -іс;

4.  Өзгелік  етіс  ж ұрнақтары   -  көп  ж әне  әр 

қилы.

Етістік  түбірлерінде  осы  төртеуінің  белгілі 



жұрнағы (жұрнақтары) болуының логикалық ас- 

тары және  грам м атикалы қ  корініс табуы  тұтаса 

байланы сады.  Осыдан  барып,  бастауы ш ыны ң, 

сондай-ақ объекті біткеннің бәрі тура толықтау- 

ыш түрінде  беріле ме?  -  т.б. да сұрақтарға етіс- 

тіктердегі  е  т  і  с  аф ф икстері  м ағы н алы қ  та 

тұлғалы қ жауап болып та табылады.

М ысалы:  сөйле  (ол  ұзақ  сөйледі)  дегенмен 



сөйле-с (олар ж еке  оты ры п,  ұзақ сөйлес-ті); үр 

мен үрыс, сондай-ақ: айт-ыс, төбеле-ст.б. - с , -  ыс, 

-іс жұрнақтылары 2,3 (көп) субъекті арасындағы 

ортақ  іс,  амалды  білдіреді.  А пам а:  Кір  ж у-ыс- 



ты-м дегенде:  Кір жуып  ж атқан  негізгі  қимыл 

иесіне (апама) барып көмектескен, яғн и   кірді әрі 

қарай ж у-ы с-қан   қосы м ш а субъекті  (мен) ж ай- 

лы айтылады.

Өздік пен ы ры қсы з етістер әрқайсы сы  дара 

категория бола тұра,  грамматикалық құрылымы, 

кейде  тіпті  ж ұрнақтары   ауысып  немесе  бірдей 

болып  кететін тідцік деректер де бар.

М ысалы:  1.  Сен ж у-ын-ып,  шай-ын-ып  ал  - 

өздік етіс

2.  Еден ж у-ыл-ды,  кір шай-ыл-ды - ыры қсыз

етіс.


Таза-ла-н,  и-іл,  бүг-іл,  тірке-л т.б.

Туынды түбір етістіктер осы екі етіспен қыз- 

меттерін атқарады, жұрнақты түрлері  - бірдей.

а) Жолаушылар жуынып,  шайынып, эбден та- 



зала-н-ды  - өздік етіс.

б)  Қора-қопсы тазала-н-ып,  көңіліміз көншіді



-  ырықсыз етіс. Айы рма неде?

Өздік етісте:  бастауыш  (жолаушылар)  -  әрі 

субъект, әрі объект.

Ырықсыз етісте: бастауыш -  (қора)  -  қимыл- 

ды ң  объектісі.  Кім  субъекті  екені  -  ойш а  - 

түсінікті.  М ұнда жоқ.

Сонда  бұл  ж оғарғы   екеуінде  негіз  болып 

тұрған етістіктер: жу,  іиай, тазала - сабақтылар. 

Субъекті  қимылы объекті арқылы, жүзеге асады 

(үйді салды).



ж у-ы л-у-  біреу жуады,  кір,  қол,  бет...  -  жу- 

ыл-ды.


Өзгелік етістің жөні  - бөлек.  Сабақты  етістік 

те,  салт етістікте, сондай-ақ ж оғарыдағы  үш етіс 

жұрнақтылар да өзгелік етіс болып  қолданылады. 

Қолданылу аясы  -  кең.  М ұның  негізгі жұрнақта- 

ры  (ф он ети калы қ  варианттары н санам ағанда):

т;  - қыз;  - тір;  - дар; дыр,  -  ыз,  - із; -  ыр,  -  ір т.т.

М ысалы:  а)  ағ-ы т ,  оқы-т,  алар-т; ат -қыз; 

же-гіз; ал-дыр,  ау-дар,  кел-тір; көр-сет; там-ыз, 

ағ-ыз, ем-із; аз-ғыр,  аз-дыр т.т.

б) 


ки-ін-дір;  т із-іл-т   ,  тіз  -іл-дір;  соғ-ыс- 

тыр; көр-сет-кіз; бер-гіз-дір-т т.т.

Бұл етісте де логикалық: субъект, объект,  пре- 

дикат дегендермен  бірге  грамматикалық өзгелік 

етістегі баяндауыш, яғн и  сөйлемде: оның бастау- 

ы ш ы ,  тура  ж әне  ж анам а  толы қтауы ш   тәрізді 

сөйлем  мүшелері  беріледі.  Сөйтіп,  өзгелік  етіс 

болған  етістік түбірінің  әуел  баста  салт  па  әлде 

сабақты ма, соған лайы қ логикалық пен грамма- 

тикалы қ сәйкестігі  мына төмендегіше өзгереді:

1.  Салт етістіктер:  бала үйқтады; қүс үшады; 



сүт  пісті  - 

субъекті  =   бастауыш;  предикат  - 

етістік баяндауыш.

Бала-ны анасы үйқта-т-ады; бүркітші қүсты 

тордан алып,  үш-ыр-а-ды; сауыншы сүтті піс-ір

еді;  Қазанды  оттан  түс-ір-еді т.т.  Ж оғары дағы  

салт  етістіктер  сабақты ға  айналы п,  -т,  -ыр,  -ір 

жұрнақты өзгелік етіс келіп шықты. Әуелгі субъек- 

тілер тура толықтауыш  мүше болғанмен субъекті 

қалгіын  сақтайды   (ұйы қтайты н  -  бала).  Осы 

қимылдарды жүзеге асыруда  негізгі  міндет атқа- 

рушы  (сөйлем нің  бастауышы  болып)  -  субъект 

(ж о ғар ғы   үшеуінде  де  -  адам)  бары  -  аны қ. 

Сөйлем  - кәдімгі сабақты етістік  баяндауыш бо- 

лып тұрған қалыпқа түсті. Логикалық: бір қимыл- 

дың жүзеге асуы 2 субъектінің ( а) ананың ұйқта- 

т-уы;  б)  баланы ң  ұйқта-у-ы   бір-ақ  етістіктің  -т 

ж ұрнағы   үстелуімен  ықш ам  да,  тілдік жүйемен 

өз  грамматикалық көрінісін тапты.  Орыс тілінде 

жоқ бұл лексика-грамматикалық көріністер өзгелік 

етісті  =   транзитив,  я ғн и   сабақты  етістік  жасау- 

дың бірден-бір амалы деп баяндауға соқты.

2.  Әдетте  сабақты  етістіктер  -  баяндауыш ты 

сөйлемдер: беті-қолыңды жу; іиай іш, нан же; Ба- 

лалар доп ойнады т.т. тәрізді:  субъект пен бастау- 

ыш бір-ақ сөзде (сен, балалар) беріліп, объект пен 

де  тура  толықтауыш   (беті-қолыңды,  ш ай,  нан, 

доп)  - дөп  келеді.

Өзгелік етісте: бұл іс-әрекеттердің жүзеге асы- 

рылуы  - өзге субъектінің,  мысалы: анасы бала-ға 

беті-қолын жу-дыр-т-ты, жу-ғыз-ды,  шай  іш-кіз-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   636   637   638   639   640   641   642   643   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет