Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет639/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   635   636   637   638   639   640   641   642   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЕТІСТІКТЕР  СӨЗЖАСАМЫ

391


Бұлардан  басқа  да  осы  тұрғы дан  талдауға 

болатын  ж а-н  ~  ж а-қ  (от  ж ан-ды ,  отты  ж ақ- 

ты);  ж а-й ~  ж а-з  (дастарханды  жай  ~  жаз)  т.т. 

туынды түбір етістіктер бар.

Санаулы  ғана  етістіктерде  кездесетін:  -ай, 

-ей,  -ді,  -бі,  -р,  -на т.т. етістік жұрнақтары  кезде- 

седі:кііиір-ей,  бүк-ір-ей,  өн-ді (жүрісі өн-ді-меді), 



іл-бі (іл-бі-п  келеміз), жай-на,  қаңғы-р т.т. Адам 

қартая  келе  бүкірейіп  кішірейіп  те  кетеді.  Ж аз 

келсе-ақ айнала жайнап, ж айқалы п сала береді. 

Қаңғырмай,  үйге қайт.

б)  Түбір  етістік  +   күрделі жұрнақтар

Б аяғы дан  қолданылып  келе  жатқан  етістік 

негізді туынды түбір етістіктердің ішінде жұрнақ- 

тары ны ң  құрамы  күрделі  болып  келетіндері  аз 

кездеспейді.  Бұлардың көбі жұрнақтары дыбыс- 

т ы қ   қ ы с қ а р у ға   ұ ш ы рап,  ілкі  м о р ф о н е м ал ы қ  

сипаты  өзгерген, тіпті екі ж ұрнақ ажырамастай 

бүтіндік түр алған т.б.  кездеседі.

1.  Себ-е-ле, кат-а-ла, қайт-а-ла, қу-а-ла, түр- 

а-ла,  үй-е-ле т.т. -ала,  -еле деген  бір түрлі тұлға 

деп, оны  -а,  -еж эн е -ла,  -лежұрнақтарынатарат- 

қанда: тіс-те-ле,  қу-да-ла дегендермен  сәйкес- 

тендіруге  болатын тәрізді.  Б ұған сық етістігінің 



сық-а,  сық-та дегендері де дэлел болады.  Сық-а 

деген  ұяңдап: сы ғ-а (салыст.:  сы ғ-ы рай )  болып 

к е т п е й ,  сы қа д е п ,  қ  қ а т а ң д ы ғ ы н   с ақ тау ы   да 

-та>-а дегенді  құптайтын тэрізді.

И нтервокалды қ  заңға  түспейтін:  екі  (ег-із 

бен  салыст.), жек-ір,  тақ-а,  теп-ең-де,  төп-еле, 

сүйе  ~  сүй-ке-сүй-ке-ле  тэрізділер  тарихи  тегі 

сақталған түркі тілдер топтастығының ілгерідегі 

деректеріне саяды.

2.  Тап  мұндай  эволюция  түрі:  қор=  (қор- 

ран  салД*>і)  -  қоры  -  қор(ы )-ғ-а  -  қор-ғала,  қор- 

ға-н,  шақ-та,  қүр= (құрқол, құр-т), құры  (құры- 

ғы р-ай,  күн  құры -т-ы п  жіберді)  -қ ү р -ғ-а ,  тара



>  тар(а)-қа,  сүйе  < сүй(е)-ке,  тіпті жалаң немесе 

күрделі жұрнақты деп нақтылау қи ы н ға түсетін: 



оя-н,  оя-т,  оя-у т.т. туынды түбір етістіктерге де 

қатысты.  Қарлұқ тілдерінде о ё ғдеген бүтін түбір 



ойғ-ан,  ой-ғ-ат  түрлерінде етістік болып  сақта- 

луы  қазақша: үйре-н, үй-ре-т дегендердің оларда 



өрга-н,  өр-га-т (ол тілдер мамандары: ой-ғат, өр- 

ган  т.т.  деп  талдайды)  делінуі  де  қазіргі  қазақ 

тіліндегі: коз - қоз-ға,  қүр~  қүр-ы - қүр-ға,  қор~ 



қоры  -  қор-ға,  сары  -  сар(ы )-ғ-ай  т.т.  туынды 

түбір етістіктердің тарихи дамуын  нақтылайды.

Соңы  -ла,  -ле  негізіндегі  күрделі  ж ұрнақ- 

тардың  да  тарихи  тектері  күңгірт  немесе  ара

жіктері аш ық корініп тұрған өзге де туынды түбір 

етістіктер баршылық.  Сонда оларды томендегідей 

таратып тануға болады.

1.  Өл-еу-сіре мен өл-ім-сіредегендерді салыс- 

ты рғанда, өл-ім   зат есімі  нақты өл-еу түрі  нақты 

еместігімен  осы  екеуіндегі  ілкі және -сіре (-сыра) 

қосымш асына тереңдей  қарауды  қажет етеді.

Соны ң өзінде: күлім  қа ғу делінеді де, жыла- 



мсыра дегеннен жылам қ а ғу деп  айтылмауы, өл- 

еусөзінің де жоқтығы: өл, жыла, /суояетістіктерінің 



-усіре,  -мсыра,  -мсіре жұрнақты түрлерін  қазіргі 

қазақ тілі тұрғысынан етістік негізді туынды түбір 

етістіктер тобында тануға болатынын  көрсетеді.

2.  Балалар іиап-қы-ла-п ойнап жүр деген  мен 



Етті  ш ап-қы -ла-п  бүзды  дегендерді  алды ңғы - 

сындағы шап-қылап соңғысындағы шапқы-ла  бо- 

лып  таратылады  да,  бұры нғы сы   ғана  күрделі 

жұрнақты етістік саналады.

Етіс  ж ұрнақтары   басқа  жұрнақтардан  соң 

қосылады,  - деп, тиянақтағанмен: түрт-ін-ек-те- 



н, қор-ға-н-иіақ-т а-н,  сұра-н-шақ-та-н,  тартын- 

шақтан  т.т.  ж ұрнағы   түбірде  екі  рет  қосылып 

тұр.  Мұндайларды: түртін-ектен, қорған-шақ-та- 



н, сұра-н-шақ-та-нт.т. осылай таратып, -шақ-тан, 

-е/с/леятүрлерінде тану керек болады.

3.  -ла,  -ле  ж ұрнақты   күрделі  жұрнақтылар: 

түй-гіште, қой-ғышта, қозға-лақта, ұш-қалакта, 

жұмар-лақта.  С ондай-ақ  сор-ға-ла,  т ұм-ш а-ла 

т.т.  мен ж алғаса береді.

4. Бүк-ірей, сығ-ырай, кіші-рей, жым-ырай сияқ- 

тыларды  екі  ұдай  талдауға болады:

бүк -  бүкір  -  бүкірей

кіші  -  кіш ір  -  кішірей

жым  -  ж ы мыр  -  ж ы м ы р-ай

сы қ  -  сы ғы р-ай  т.т.

5.  Күрделі  ж ұрнақты ларды ң  соңы  - ра,  -ре 

ж ұрнақты   болып  келуі  жыла-мсыра  тәрізділер- 

ден  басқа да: - жыра,  -жіре түрінде: ел-жіре (егі- 

ліп  жылау  ),  бол-жыра  (бол-быр,  ш арш ап  бол- 

дыр-ды ),  тұн-жыра  т.т.  етістіктермен  тұтасып 

қолданылады .  Белгілі  қим ы лды ң  асуы,  бұған 

субъекті немесе бірнеше субъектінің нақты қатыс- 

ты лығы,  егер әңгіме объекті жайында ғана болса 

оны ң  айтылуы  -  ол  өз  алдына.  Міне  осылардың 

нақтылығы етістік түбірлеріне белгілі етіс жұрна- 

ғы, жұрнақтары да  үстеліп,  соларды  мағы налы қ 

та,  сөйлемнің өзіне тән жүйелі дайын  құры лы м- 

дарымен айтылып, берілуіне етіс категориясының 

тиісті жұрнақтары  қосылады.

Септік ж алғауының атау септік деген тәрізді 

ж алғаусы з  сөздер  тобы н  құрайты ндар  негізге 

алынса, сол сияқты осыған дейін баяндалған түбір




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   635   636   637   638   639   640   641   642   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет