Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет631/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   627   628   629   630   631   632   633   634   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
386

СӨЗЖАСАМ

рия  да  бар.  Олай  дегенде,  тікен-де,  шікірең-де, 



ежірең-де тәрізділерді  бүгеж ек-те,  бүк-ш и мен 

бүг-жи, бүге-л-ек-те, тұн-жыра,  түн-шықтл. ды- 

бысты қ  айы рм аны ң  түпкі  себебі дауысты,  дау- 

ыссыздармен  көрш і болудан  гөрі болып ж атқан 

сан  қилы  процестерді  таны таты н  етістіктер  се- 

м ан ти касы н ан   өрбігенін  байқау  қи ы н   емес. 

Түбірлер: тыр-жи м ен тыр-си, кон-жи  мен қоң- 



кай,  коң-ки,  т ом-пи мен том-пай,  ак-си мен  ак- 

ши, дыбыстас тыр-на  мен  тыр-кы-ра,  тра-та- 

тала  т.б.  сем алы қ  мәнді  ф онем алар  сыры  да 

шығатын дыбыстар сипатынан туады. Жылау мен 

күлу, сөйлеу мағынасымен байланысты сан түрлі 

етістіктер: аңы-ра,  еңі-ре,  еңк-іл-де,  сұңк-ыл-да, 

сондай-ак.маңы-ра, мөңі-ре, жырк-ыл-да, тырк- 

ыл-да, тарк-ыл-да, қарқ-ыл-да, шаңк-ыл-да, шіңк- 

іл-де  болып, дыбысты қ дәлділікпен айна қатесіз 

беріледі.  Қ азақ тілі туынды  түбір етістіктерінің 

өзге  тілге  сөзбе-сөз  аударуға  келмейтін  бұлар 

тәрізді өзіндік бай мұрасын одан әрі жалғастыра 

беруге болады.

д) А ш ық немесе қы саң дауысты болудың өзі 

ұқсас,  біртекті  қи м ы л д ы ң   көрер  көз,  есітер 

құлаққа сәл де  болса айырмасы  барын  таны та- 

тын  ж оғарғы   мысалдар  су-сы мен  су-са етістік- 

терін, яғн и  -сы ж әне -са,  -се жұрнақтыларды ша- 

тастыруға келмейді.  Суға зар болуға (шөл-де-у) 

қатысты;  аң-са, көк-се, ем-се, жем-се{Еділдікөріп, 



емсеген, Жайыкты көріп, жемсеген) тәрізділермен 

қатар,тең-се,  ақ-са  (ак-ау дегенмен түбірлес),  

ж ұрнағы м ен  күрделенген  -сан,  -сс«ж ұрн ақты - 

лар (бел-сен,  бу-сан,  кұр-сан) -  өз алдына.

е)  Есім  негізді  туынды  түбір  етістіктердің 

ендігі бір тобы -р,  -й жалаң,  -ар,  -ер,  -ай,  -ей аш ық 

буынды ж ұрнақтылар болып  келеді.  Мыс.: қара- 

й мен ағ-ар,  ұз-ай мен  ұз-ар,  көне-р,  көг-ер, сон- 

д ай -ақ көне түбірлерімен 



сар(ы)ғ-ай 

түріндегі сын есім негізділер жатады.  Түн-ер,  без- 



ер, кас-ар, кайғы-р, жұт-ай,  ес-ей т.т. затесімнен 

туғандар да сол сапаға өту,  ие болу,  сондай болу 

деген салт етістіктер  арқылы беріледі. А ла -р м ен  

ала-й, ұз-ар мен  ұз-ай дегендердің синоним   бо- 

луы,  сондай-ақ  а ғ-а р   мен  кара-й  тағы   -ар,  -й 

ж ұрнақтары ны ң тепе-тең м ағы налы лы ғы   кіші- 

р-ей дегенде үстемелене қосылып, сол мағыналы 

әрекет одан әрі  қарай ж алғаса түсуін  нақты лай 

көрсетеді.  Қазақ тіліндегі кара-й мен түрік тілінің 

кара-р альтернативтері де  мен  сонар дыбыс- 

тыларды генетикалық жақтан жақындастырады.

ж)  Кіші, кіші-р,  кіші-р-ей дегендегі түбір сын 

есім одан өрбіген екі туынды түбір етістіктер бүк-



ір-ей, тік-ір-ей, бак-ыр-ай, баж-ыр-ай, адыр-ай, аж- 

ыр-ай,  ед-ір-ей,  еж-ір-ей т.т.  туынды  түбірлерге 

м ағына жағынан да, тұлғалануы жағынан да нақ- 

ты дәлел  бола алады.  Бір  қараған да, кіші-ір  мен 

кіш і-р-ей -  екеуі  де  субъектінің  сол  сапаға түсу, 

ауысу процесін білдіретін  салт етістіктер болады. 

Бірақ олардың процессуалдық мезеті бірдей емес. 

Б ір-ақ,  бір  мезеттегі  әрекет кіші-р  деп  айтылса, 

бұл  етістікке  -ей  болып,  екінш і  рет  қайталана 

етістік жасау жұрнағының үстемеленуі кішіру әре- 

кетінің одан әрі жалғаса беретінін білдіреді. Нақты- 

лай,  көрнекілесе,  шартты түрде былай болар еді. 

М ы сы қты ң көз қараш ы ғы   неғұрлым ж ары ққа я 

көзін  үлкейтіп,  аш а  берсе,  қараш ы қ  соғұрлы м , 

ж іңіш керіп,  я ғ н и   кіш ірейе  береді.  Бұл  қасиет  - 

адамның көз қарашығына датән. Сондай-ақ алыс- 

тай берген нәрсе де (адам, ат,  машина...) кішірейе 

береді.


-ай,  -ей, сондай-ақ -ырай,  -ірей болып күрделі 

аффиксті түрде танылатын: баж-ырай, од-ырай, аж- 



ырай,  еж-ірей  т.б.  мен  бірге:  бак  (бақ-сам ,  бағ- 

дар...), тік (тік қарау, тік-ей -т)  тәрізділерді бак- 



ыр,  тік-ір деп,  кііиі-р  мен  салы сты руға  келмесе 

де,  өзгелерін,  мыс.: од-ыр (од-ыр-аң-да), ед-ір (ед- 

ір-ең-де),  ак-ыр  (ақ-ы р-аң -да),  ок  (оқ-тал,  оқ- 

ыр-аң-да) тәрізділерді салыстырып, олардың -ай, 



-ей аффиксті туынды түбір етістік түрлерін ж оға- 

ры да талдаған кіші-р-ей етістігімен  процессуал- 

ды ғы  бірдей деп түюге әбден болады.  Судың жан- 

ж аққа ж алп-ай-а жайылып  кетуі бәлкім,  одан әрі 

де жайылып, жалпия беруі -ай,  -ей,  -й жұрнақты- 

ларда -  нақты лық.



Үң-ір-ей,  түң-ір-ей  т.б.  да  етістіктің  осылар 

тәрізді жасалу жолдарын өткен.  Сонда бұл  амал- 

ды ң өзі тілдің арғы тарихымен байланысады.  Үң- 

ір - үң-гі-р, ұң-ғы  мен шүң-ір,  шұң-ғы,  шұнкыр де- 

гендермен түбірлестер. Баж-ырай,  аж-ырай,  ож- 



ырай,  күд-ірей,  күж-ірей тәрізділер де сөз семала- 

ры ны ң ф онемалық та,  морфонема,  морфемалық 

та эволюциясын басынан өткізген көне көрсеткіш- 

тер нәтижелеріне жатады.

3) 

А ф ф икс  соңы  й  сонор  ды бы сы на  біткен 



бұлар тәрізді тарихи  процесс  сонор дыбысты- 

л арға да тән.

Б ұған :  1)  аш ы қ дауы сты :  -кар,  -кер,  -ғар, 

-гер; 2)  қы саң дауысты:  -кыр,  -кір,  -ғыр ж ұрнақ- 

тылар да дәлел.

Алдыңғылар тобына жататын:  бас-кар,  ес-кер, 

оң-ғар,  су-ғар, өң-гер (ұйымды бас-қар, айтқаңды 

ес-кер,  қойды атқа өңгер) т.т.  сабақты етістіктер- 

ге айналады.  Бұлар да процесуальды бір мезеттен 

гөрі тиянақтылық,  бітімді іс-әрекеттер тобын то-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   627   628   629   630   631   632   633   634   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет