Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Өзге  есім  негізді  туынды  түбір  етістіктер



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет628/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   624   625   626   627   628   629   630   631   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.1.1.1.  Өзге  есім  негізді  туынды  түбір  етістіктер

-ла,  -ле,  -да,  -де,  -та,  -те деген 6 фонетикалық 

вариантты жұрнақтан өзге: ас-а, жон-е, бай-ы, кең-



і,  жас-ау-ра, қу-ра, бау-лы, жүн-жі, лоқ-сы, бық-сы, 

су-са,  сық-сы,  өк-сі,  өк-ірт.т. түбір етістік күйінде 

туынды  создер  де  реестр  етіп  берілген  туынды 

түбірлер кездеседі.



384

СОЗЖ АСАМ

Бұл  соңғы  ж ұрнақтарды ң өздері  қосы лған 

создермен етене  кірігіп, тұтасып  кеткені сонш а- 

лы қ,  кей  ж ағдайларда  есім  негіздерінің  түбір 

тұлғалары туа түптермен сай  келе бермейді. Үз- 

ын-да  болып, түбір  мен ж ұрнақ кескін-келбет- 

тері сақталса,  үз-а (ол бізден  ұз-а-п  кетті), үз-ай, 



үз-ар (енді  күн  ұз-ай -а-д ы ,  сөз  ұз-ар-ы п  бара- 

ды)  дегендердегі  үз- әрі  қы сқа  (ұзын,  ұзақ  де- 

генде сақталған), әрі  осы  қалыптарында дербес 

сөз  дәрежесінен  айры лған.  М ұны ң  кері  қалпы 



сары,  үлы сын  есімдерінен,  оны ң туынды  түбір 

етістік болғандағысынан аны қ байқалады. Сары- 



ла  мен сарығ-ай (Усарғай), үлы -ла  мен үл(ы) ғ -  

ай  немесе  егіл-ен  (егіліп  жылау,  ел-ж і-ре)  бо- 

лы п  қы сқарған   туынды  түбір  етістік  өлі  түбір 

кейпін  киіп,  ел-ж і-ре  яғн и   күрделі  афф иксті 

түрде  ғана  есім  негізді  туынды  түбір  етістіктер 

қатарына енген. Жыл дегенмен тағдырлас. Соңғы 

қолданылуларында: жыл-ыс-та, жыл-жы болып, 

алды ңғы сы   есім  негізді,  соңғы да  ел  тәрізді  олі 

түбірлер санатында танылады.



Кіші  (>кіш ік:  ұлы ғ  болсаң,  кіш ік  бол)  сын 

есімнің:  кіші-р ж әне кііиі-р-ей  болып,  негізінде 

бірдей м ағы налы  ТТЕ -ке айналуында түбір  мен 

ж ұрнақтар да ілкі тұлғалары н аны қ танытса,  о- 

д -ы р-ай   мен  о -ж -ы р -ай ,  б е-з-ір -ей   мен  бе-д-ір 

(салыст.:  бедер:  бедер-лі,  бедер-сіз)-еи,  а-д-ыр 



(адыр-лы жар)  мен а-ж -ыр (аж ы ры қ-ш өп  -  осы 

түбірден),  олардан  өрбіген:  акыр-ай,  ажыр-ай, 

сондай-ақ, бүк-ш-и мен бүг-ж-и, бүг-е-жек-тетл. 

толып жатқан туынды түбір етістіктер  қайсысы 

қайсысына негіз немесе орбіген екенін анықтау- 

ға  қиы нды қ  келтіретіндей  өзгерістерге  ұш ыра- 

ған.

-ла,  -ле мен соңғы  тілдік деректер, олардың 

динамикасына қарап,  -ла,  -лежұрнағы н озгелер- 

ден соң пайда болған құбылыстар қатарына қосу- 

ға да болар еді.

Мұны  онімділігі ж ағы нан  -ла,  -ле аффиксі- 

нен  соңғы   -а,  -етұ л ғал ы   туынды  түбір  етістік- 

терден  де  аны қ  байқауға  болады.  Бұл  ж ұрнақ- 

тылар да кобінесе зат есім,  сондай-ақ дыбыстау 

одағайы, дыбыс еліктеу создерінен жасалған ту- 

ынды  түбір  етістіктерге  жатады.  Зат  есім  не- 

гізділердің копшілігі сабақты, одағай, еліктеуіш- 

терден жасалғандар салт етістік болады.

1.  Мін,  сын,  өрт т.б.  осылар тәрізді біреудің 

мінін  айтып  кемшілігін сы нға алу немесе ортке 

дұшар ету жағдайымен байланысты  етістіктер -а, 

-еаф ф иксі  қосылып, синтетикалық амалмен са- 

бақты етістіктерге айналады.  Сын-а, мін-е, өрт-е, 

кан-а (қаны н  ішу тәрізді  ауыспалы  мағы нада),

кау(ы)з-а, ас-а, сондай-ақ түз-е,  ки(ы)н-а, жас(ы)к- 

а  тәрізді  сы н  есім   н егізд іл ер д е  суб ъектін ің  

объектіні аталмыш  мағыналы қимыл іс-әрекетіне 

дұшар ететін етістіктер тобын құрайды.

2.  М ұны ң  керісінш е:  пиязды  от-а,  яғн и   пи- 

язды оттан  (арам  шоптерден)  арылту мағынасын- 

да айтылатын туынды түбір етістіктер де бар.  Бала 



тіс-е-п жүр (тісі түсіп жүр - сүтпен  шыққан тістің 

орны на тұрақты  тістің  ш ығуы)  деген  салт етіс- 

тікте де  бардың ж оқ  болу  процесі  беріледі.  Кес- 

кен жерден  қан ш ығу,  коп  ш ықса,  қансыз-дану- 

ға,  қа н -сы р а-у ға ә к е л е т ін қан-а,  сондай-аксу-а л 

туынды түбір етістіктері де осы топқа жатады.

3.  Ж оқты  бар ету,  мысалы, ж ақсы лы қ жас-а, 

жаман-дық, рақым  жас-а, туған балаға, затқа, ат 

беру,  айдар тағу.  Мыс.: ат-а,  тең-е тәрізділер де

-  сабақты  етістіктер.  Ж иы н  жию,  ойын  ойнау, 

сон д ай -ақ  бар  нәрселерден  бүтін  ш ығару  т.б. 

мәніндегі: жи(ы)н-а,  ой(ы)н-а,  қүр-а,  сүр-а (езбек 

тілінде сур-у дейді: мендан сур-ди - сұрады) т.т.  - 

өз алдына жеке топтағы  сабақты  етістіктер.

4. Бер етістігімен бүтін жасайтын: дем, жүмыс 

(дем бер, жұмыс бер) т.б. дем-е,  жүм(ы)-са,  сон- 

д ай -ақ  (несиесін,  қары зы н беру) өт-е тәрізділер 

де -  сабақты туынды түбір етістіктер.

5.  Бос болу, жас (неше ж дс-тддегенде),  ғұмыр 

сүру, түн откізу ыңғайында айтылатын бос-а, жас- 



а,  түн-е  мен  күн-елт   (олмей,  күндерді  откізіп, 

ғұмырын жалғастыру д.м.) т.т. салт етістіктер бар.

6 . Жөн-е, үз-а, жан-а, жол-а, тақ-а,  ор(ы)н-а 

т.б. оздеріне негіз болған есімдер бағытымен қоз- 

ғалу:  алыстау не жақындау немесе тұрақтау етіс- 

тіктерін  құрайды. Біз-дең үзады,  бізге тақап келді, 



одан да жақын келу - ж ол-а-улсгендерде:  3 етістік 

субъектілері  бірінде  әрі  қарай,  екінш ісінде  бері 

қарай бет алады,  үшіншісі  - тікелей  келу - жаз-а, 

жол-ық, ж ол-дя-сдеген дердегіж дя-я-дағы  жан: 

үйдің жанына кел дегендегі ж ан созі.

7.  Дауыс,  дыбыс  ш ы ғару  т.б.  құлақпен  есі- 

тетін  сан алуан  создер.  Сылдыр-а,  шүлдір-е,  был- 

дыр-а, сарқыр-а, арқыр-а, дабыр-ла, күркір-е, дүркір- 

е,  шылдыр-а, қорқыр-а, бырқыр-а т.т. салт етістіктер 

тобын  құрайды.

8.  Тұлғалары  тап  осылар  тәрізді:  солбыр-а, 

салбыр-а, балбыр-а, болбыр-а, қолбыр-а, үлбір-е, елбір- 

е, жалбыр-а, желбір-е, қолдыр-а, күлдір-е, күлт '-іл- 

де, мөлдір-е (мөл-т, мөл-т -іл-де) т.т. салт етістік- 

тер  сол  оздеріне  негіз  болған  создер  сипатына 

оту әрекеттерін  нақтылай танытады.

М ұндағы  түбірлер  -  туынды  түбір  зат  есім- 

дер.  Олардың туа түрлері: салп,  балп,  күлт,  қолп, 

мөлт ,  елп  -  бейнелеуіш  создер.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   624   625   626   627   628   629   630   631   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет