Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет626/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   622   623   624   625   626   627   628   629   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
жорғалайды, жалады, күлді, жанды, өшті, құлады, 

сынды,  сіңді т.т.  негізгі  түбір  етістіктермен  қатар 

мыңцаған, әлденеше мыңдаған  негізгі түбір етіс- 

тікгер болып, солардың ішінде -ла,  -лежұрнақты- 

лар түрінде айтылып, қапданылатындары да аз емес.

1.  Ж оғарыда т у етістігімен байланысты  мы- 

сал етіп  келтірілген: балапан-да, қоз-да, күшік-те, 



ж ұмырт қа-ла,  бота-ла,  сондай-ақ:  бұтақ-та, 

жапырақ-та,  шеіиек-те, мэуе-ле, құрт-та,туъ\н- 

ды  түбірлер  т.т.  толы қтауыш пен  тіркеспейді. 

Сондықтан  олар да салт етістіктер делінеді.

2.  Кінәрат,  ауруға  шалдығу  т.б.  сы рқатқа 

ұшырау тәрізділер  нақты  атаулары  негіз  болып 

тымау-ла, самап-да, суық-та, мұз-да, сыз-да, без- 

гек-те,  тәл-де,  ыстық-та,  діңке-ле,  т ұр-а-ла да 

т.т.  салт етістіктер.

3.  Салт  етістіктердің  ендігі  бір  тобы:  абай 

бол, қонақ бол,  көңілді бол т.т.  негізгі түбір етістік-

тердің  негізі  қай м ағы налы  сапа екеніне сәйкес- 

тену процесін білдіреді.Абай-ла,  көктем-де,  кол- 

де,  сел-де т.т.  қатар:  коңілді  -  коңілсіз,  әлді-әлсіз 

т.б.  сын  есімдердің -лан,  -лен күрделі ж ұрнақты  

түрлерінде жиі қолданылады:

М ыс.:  кәңіл-де-н  -  көңіл-сіз-ден



әл-де-н  - әл-сіз-ден,  жан-да-н  - жан-сыз-дан

тағат-сыз-дан, амал-сыз-дан, әдемі-ле-н, сұс- 

та-н т.т.

4.  Қар ж апалақ-та-й бастады; жаңбыр нәсер- 



ле-п,  айнала  т ұм ан-да-н-ы п,  көшелер  т айғақ- 

т а-н-ып  кет т і  т.т.  белгілі  сы н -си п ат,  нақты  

корініс түрлеріне субъекті әрекетінде сипат -  пы- 

сықтауы ш ты қ  ішкі  м ағы налы   етістіктер  тобын 

құрайды.


5.  Негізгі түбір  етістіктерден: отыр,  тұр, жа- 

тыр дегендер субъектінің белгілі  мерзімдегі  қал- 

пын  білдіретіні,  яғн и :  а)  жат,  жатыр дегенде: 

шалқасынан әлде етпетінен я  оң немесе сол жан- 

басымен бе, әйтеуір денесі толығымен сол қалып- 

қа көшуді біліретін болса;  б) отыр етістігі құйрық- 

ты  басы п,  оры н д ы қ  я  жерде  ж ай ғасқан   қалы п;

в)  тұр дегенде  екі  ая қ  (адам  үшін,  4  аяқты  мал 

да,  келі,  күбі,  шам  т.т.)  табанында  тік  тұру  т.т. 

етістіктер айтылып,  зерттеліп, баяндалып  келеді.

Ж ерде  қалы ң  төсек,  қ о с-қо с  жастық,  теке- 

мет,  кілем  тоселген  қазақ  ғұмырында:  тізер-ле, 

тізе-ле,  шөке-ле,  жанбас-та, жан-тай,  жүре-ле, 

сон д ай -ақту /?-я-л д,  ом -ал, ом-ырам  қап малдас 



құрт.т. дастархан басы, әңгіме-дүкен құрғандағы 

неше түрлі отырыс,  қисаю жатыстың нақты түрлері 

негізінен  -ла,  -ле  өзге  де  жұрнақты  есім  негізді 

туынды түбір салт етістіктерді  құрайды.

6.  М езгілдік  мәнді  іш кі  пы сы қтауы ш ты ң 

негізгі түбір етістіктердің көп түрлері де сол атау- 

ларьг мен -ла,  -ле жұрнақты етістіктер болып ай- 

тылып, олар негізіне -п жұрнақты  көсемше, -ған, 

-гш тұлғалы есімшелерде қолданылып, өздері салт 

сабақты да түрлерінде баяндауыш  қызметін атқа- 

рады.  М ыс:.ай-ла-п,  апта-ла-п, сағат-та-п, м и- 

нут-та-п,  түнде-ле-п кеткен  ғұмыр,  секунд-та- 

ға н қас  қағы м  т.т.

7.  Ілгері,  кейін, ж оғары , темен,  ылди,  құлди 

т.т.  нақты  мекендік ішкі пысықтауышы  мен  қоз- 

ғалуы бір  ғана етістікке  саятын: ілгері-ле,  ж оға- 



ры-ла, өр-ле, тер-ле, кейін-де, коткіншек-те, кұлди- 

ла,  көлденең-де туынды түбір етістіктер де бар.

8.  Мияу-ла мен ойбай-ла, аһ-ла, үһ-ле,  іңгә-ла, 



тра-та-та-ла, эупірім-де, аналитикалық түрін сақ- 

таған  о  де,  бұ  де  (ол  де,  бүл  де,  қалай  де-сең  де 

т.т.) тәрізділер тікелей -ла,  -ле жұрнағымен, копте-



ЕТІСТІКТЕР  СӨЗЖАСАМЫ

383

ген дыбыстау етістіктері дәнекерлерден соң: тық- 



ыл-да,  аңқ-ыл-да,  шіңк-іл-де,  тоңқ-ыл-да,  тарс- 

ыл-да,  гүрс-іл-де т.т.  сол  ш ы ғарған   дыбыстар- 

дың негіз болуымен нақтылы мәнді туынды түбір 

салт етістіктер тобын  құрайды.

9.  -ла,  -ле  жұрнақты  салт  етістіктердің  ең 

басымы,  көбі  көзге  көріну және ол  қалай  көріну 

т.б.  әлділігімен  айтылып,  тыңдаушы  айнытпай 

қабылдайтын туынды түбір салт етістіктер.  Бұлар 

да негізінен -ң,  -аң,  -ең,  -ың-іл,  -ақ,  -ек т.б.  өзге 

сөзжасам жұрнақтарынан соң  -ла,  -ле, соның қай- 

талама түрі  үстелген салт етістіктерден тұрады.

а) ел-ең-де,  елп-ек-т е,  сек-ең-де,  сек-ек-те, 

жалб-ақ-та, жалп-алақ-та, қозға-л-ақ-та, жалт- 

ыл-да, жылт-ыл-да;

б)  бүк-ш (и)е-ң-де,  сид(и)-аң-да,  балп-аң-да, 



т оңқ-аң-да т.т.

10.  -ла,  -ле аф ф иксі  мен  -ра,  -ре,  көп  ж ағ- 

дайларда:  -ла,  -ле  мен  -лы,  -лі,  тіпті  -а,  -ы 

жұрнақтарын төркіндестіруге, соңғылардың -ла, -ле 

-ден қы саңданы п, а деп  аны қ, ы,  і болып  қысаң 

дауысты  алуы артикуляпиялы қ та,  психология- 

лы қ та жағдайлардан тыс еместігін,  сондай-ақ, 

жуанды-жіңіш келі  варианттарда семантикалы қ 

дәлдік барын байқататын тіл деректері аз емес.

Мысалы:  “Тоғы з тоңқылдақ, бір ш іңкілдек” 

ертегісінің бұлай  аталуы  - тегін емес.  Ж ы лаған- 

да:  а-ң-ыра,  е-ң-іре; ақ  көңілдікпен  аңқ-ы л-да, 

жылау  -  еңк-іл-де,  күлудегі  қарқ-ыл-да,  тарқ- 

ыл-да,  сөйлеудегі  барқ-ыл-да,  ш апқ-ыл-да  мен 

күңк-іл-де,  сондай-ақ жалаң  қосымш асы: ир-ең- 

де, бүл-ғаң-да, елп-ең-де т.т.  мен  қайталанған: ир- 

е-ле-ң-де, елп-е-ле-ң-де, қи(ы)р-а-ла-ң-да тағы бас- 

қаларды ң  т.т.  м ағы налары   мен  тұлғалары ны ң 

қанш алы қты   сәйкестенетіні  - тіл байлы ғы м ы з- 

дың  куәсі.  Сонымен бірге, бұл жоғарыда келтір- 

ілгендер^атам  зам анғы   қазақ  тілінде  оте  әріден 

бірге  ж асасы п,  сонды қтан  да  олар  түгелімен 

сөздікте  реестр сөздер  қатарынан  өз орындарын 

алуы  да  -  ан ал и ти кал ы қ  қандай  көне  болса, 

агглю тин ативті  қазақ  тілінде  с и н тети к ал ы қ 

сөзжасам амалының да қалыптасқан тарихының 

көне текті екенін айғақтайды.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   622   623   624   625   626   627   628   629   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет