Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет625/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   621   622   623   624   625   626   627   628   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ыптап,  Южылға соттады. Ая-ла, қүрмет-те, күш- 

те, жэбір-ле, маза-ла т.б.

Бірсыпыра заттар,  мыс.: түз,  құрт,  сүт, май 

тәрізді  есімдер  -ла,  -леж ұр н ақтар ы н ы ң   қосы н- 

дысынан тұз-да, сүт-те, м ай-ла, бұрыш-та сабақ- 

ты  етістіктері ж асалған.  Бұлар лаш айды сүттеп 

іш, етті тұз-да, табаны м ай-ла сияқтылар екіден 

кем  емес объекті арқылы іске ж ақы н,  ол екеуінің 

біреуі тура толықтауыш, екінші  сабақты етістіктің 

материалдық негізі,  яғн и   ішкі объектілі  туынды 

түбір  етістік  болады.  Кірді  сабын-да  да,  -  деген- 

дегі  сабынмен  жуу м ағы насы  да осылар тәрізді.



Үйді  балкон-да-п  са лға н  жөн.  Терезелерді 

іиыны-ла-п, тобесін қаңъштыр-ла-п, еденін паркет- 

те-п беріңдер т.т.  негізгі  объектілерді  (үйді, тере- 

зелерді,  қаңылтырмен, паркеттік материалдармен) 



қоса толығымен салып бітіріп,  кіруге эбден даяр- 

л а у   қажет.  Ұзын  сонар  сипаттап,  күрделі  сөз 

тіркестермен де, -ла,  -леж ұрнағы м ен  ықшамдап, 

ішкі объектілі туынды түбір сабақты етістік түрінде 

айту - тілге де жеңіл,  көңілге де  қонымды.

Тап  осылар мағы налас туынды түбір етістік- 

терге: есікті құлып-та, кілт-те,  көйлекті түйме- 



ле,  іиеге-ле,  шеген-де,  тіліңді тіс-те (ауыз ашпа, 

үндеме і.Ь.)сөз бай-ла т.т. жатады.  Мұнда құлыгі- 

тың жабылса,  ашылмайтын  қызметі, кілттенген- 

деде осы  қасиет,  қызметтері тұрғы сы нан  етістік 

жасайды.  С ондай-ақ,  түйм енің де сәндікке  ғана 

қад ал аты н д ар ы   бар.  О лар  т ү й м е л е -н -б е й д і. 

К өйлек,  пальто,  костюм  т.б.  қапсырылы п  тұру,




382

СӨЗЖАСАМ


аш ылмау үшін түймелері тесіктеріне  салынады. 

Міне осы  мағынада:  түйме-ле делінещ .

Есімдік,  сын есімдерден,  сондай-ақ шақыру 

одағайлары  мен бар, жоқ сөздерінен де: басқа-ла, 



өзге-ле,  бір-бірле, лсұп-та, дара-ла, м ам а-ла,  бар- 

ла, жоқ-тат.т. етістіктер кездеседі. Бұлар көбінесе 

-лж ұрнақты   көсемше,  -ған,  -геятұлғалы  есімше 

түрлерінде өздерінен соңғы сабақты етістіктердің 

объектілеріне  қатыстылық таныта қолданылады.

Мыс.: балаларды жұпта-п тұрғызды,  астық- 

ты тонналап тасыды,  солдаттар он-ондап қатар 

түзеді,  тірілерді бар-ла-п,  өлгендерді жоқ-та-ды, 

көп-т е-п көтерген жүк жеңілт.т.

-ла,  -ле жұрнақты сабақты етістіктер бұл жо- 

ғарыда әр нақты мағына аясында топтап  корсет- 

кендермен бітпейді.

Сүр  деген  сөз:  а)  сүр  бойдақ,  б)  сүр  ет 

тәрізділерде  қай?  қандай? деген сұрақтарға жау- 

ап  болып, жас (жас жігіт, жас ет) екенін білдірсе, 

ы сталған,  әбден  кепкен  етті,  ал  адам ға одан әрі 

қатып-сену ғана қалған,  “кәрі бойдақ” деген ма- 

ғы н а  береді.  Субстантивтенген  сүр  -  (сүрден 

қосы п  пісірейін  бе?)  осы  сападағы   ет  дегенді 

білдіреді.  С ү р -ле-  негізінде осы  соң ғы   м ағы на- 

дан  орбіген.  “ Енді оны сүр-ле-йін деп  пе  едің?”

-  деп,  ұзақ  сақталған ,  қолдану  мерзімі  өткен 

нәрсеге  де  қолданылады.  О ны мен  ом оним   сүр 

(өмір,  дәурен  сүр-ді)  етістігі  өз  алдына:  М аған 



қарай етті сүріп қойды (жылжытып д.м.) деген- 

дегі  етістікпен  де  омоним  қимыл  атау  да  бар. 

Бұлардың  ауыспалы т.б.  стильдік ерекш еліктер 

қолданылуын  қоспағанда жиі  кездеседі.

Тек субъектінің озіне тәң, ©згеру, құбылу, сан 

қимыл т.б.  процесуалды  етістіктер  үшін:  жүрді, 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   621   622   623   624   625   626   627   628   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет